Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực Đông Á (RCEP) có hiệu lực vào năm 2022 được xem là Hiệp định thương mại tự do lớn nhất thế giới. Hiệp định được phê chuẩn trong bối cảnh thế giới có nhiều bất ổn về chính trị và thương mại quốc tế, và hiệp định chính là sự thúc đẩy quan trọng cho hệ thống thương mại toàn cầu. Việc ký kết RCEP chỉ là sự khởi đầu, tiềm năng lớn nhất của RCEP thể hiện ở chương trình hợp tác kinh tế nhằm mục đích biến RCEP từ một Hiệp định thông qua việc đàm phán trở thành mối quan hệ đối tác khu vực năng động.
RCEP bao gồm Australia, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và New Zealand cùng thỏa thuận với 10 thành viên ASEAN, chiếm khoảng 31% GDP và dân số toàn cầu đồng thời chiếm 27% thương mại hàng hóa toàn cầu. Hiệp định góp phần tạo dựng thị trường tự do và cập nhật các quy tắc thương mại và đầu tư ở khu vực Đông Á được xem là trung tâm chính của hoạt động kinh tế toàn cầu, trong thời điểm chủ nghĩa bảo hộ gia tăng và WTO bị đe dọa.
Một trong những trụ cột của RCEP là chương trình nghị sự hợp tác kinh tế có tiền thân là phương pháp tiếp cận của ASEAN nhằm tập hợp các thành viên kém phát triển nhất. Chương trình nghị sự được xây dựng dựa trên kinh nghiệm nâng cao năng lực trong APEC và hợp tác kỹ thuật trong khuôn khổ Hiệp định Thương mại Tự do ASEAN-Australia-New Zealand. Trong mức tối thiểu, chương trình hợp tác kinh tế sẽ hỗ trợ các thành viên thực hiện các cam kết của RCEP. Nhưng sẽ có nhiều cơ hội tiến xa hơn trong việc xây dựng năng lực và hợp tác kỹ thuật. RCEP có thể thiết lập một khuôn khổ tạo điều kiện cho hợp tác kinh tế sâu rộng hơn liên quan đến việc chia sẻ kinh nghiệm và tạo ra một khuôn khổ để mở rộng các quy tắc và tư cách thành viên và hợp tác chính trị.
RCEP mở rộng các phương thức hợp tác của ASEAN và củng cố hệ sinh thái về thể chế cùng với Ban thư ký RCEP. Các cuộc họp thường kỳ của các Bộ trưởng và hội nghị thượng đỉnh hàng năm của các nhà lãnh đạo liên quan đến Hội nghị Cấp cao Đông Á do ASEAN tổ chức. Đường lối chính trị đã ủng hộ cho một quan niệm mở rộng và đầy tham vọng về hợp tác kinh tế và Ban thư ký ASEAN. Phạm vi và cơ cấu của Ban thư ký vẫn chưa được xác định nhưng sẽ là bộ phận để chuẩn bị cho việc phối hợp giữa các thành viên. Nó có thể trở thành một diễn đàn để quản lý tự do hóa và hội nhập toàn châu Á.
Ngoài ra, sẽ có các Ủy ban chung gồm các quan chức cấp cao và các Ủy ban trực thuộc. Sự tham gia của doanh nghiệp và chuyên gia có thể được thể chế hóa để đạt được các mục tiêu cụ thể. Những quy trình này rất quan trọng trong việc tạo dựng lòng tin và sự tự tin trong bối cảnh địa chính trị như hiện nay.
Các quy tắc mới của RCEP được mở rộng trong lĩnh vực thương mại điện tử và thương mại kỹ thuật số, tạo thuận lợi thương mại, quy tắc xuất xứ, đầu tư và sở hữu trí tuệ. Tự do hóa hàng hóa và dịch vụ và các “quy tắc xuất xứ” chung đồng nghĩa với việc các chuỗi giá trị toàn cầu sẽ tiếp tục phát triển sâu rộng. Không giống như hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) và hiệp định kế thừa Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), RCEP không bao gồm các nguyên tắc về doanh nghiệp nhà nước, môi trường và tiêu chuẩn lao động. Khi các quy tắc mới được phát triển trong các hiệp định khác, có thể được xem xét để áp dụng trong RCEP thông qua quá trình hợp tác kinh tế.
Không phải vấn đề ảnh hưởng đến dòng chảy thương mại quốc tế đều có thể được hoặc cần được đàm phán và ràng buộc về mặt pháp lý trong Hiệp định. Cách tiếp cận dựa trên phương thức tự nguyện xây dựng sự đồng thuận của ASEAN nhằm hội nhập kinh tế sâu rộng hơn, đòi hỏi một chương trình hợp tác kinh tế linh hoạt cho phép các nhóm công tác báo cáo với các Bộ trưởng về các vấn đề cấp bách nằm ngoài kết quả đàm phán của RCEP. Những vấn đề này bao gồm các nguyên tắc và tiêu chuẩn đầu tư cơ sở hạ tầng, hòa giải tranh chấp, chuyển đổi năng lượng, nền kinh tế kỹ thuật số, khả năng phục hồi của chuỗi cung ứng, quản lý nợ có chủ quyền và các giao thức phục hồi và đi lại sau đại dịch COVID-19. Chương trình nghị sự và phương thức hợp tác sẽ mang tính đặc trưng của ASEAN và trở nên khác iệt với hợp tác trong APEC.
Quá trình hợp tác kinh tế có thể giúp xã hội hóa các thành viên tiềm năng và tạo điều kiện thuận lợi cho việc trở thành thành viên. Một cách tiếp cận linh hoạt kết hợp với triết lý toàn diện của ASEAN đã hình thành tư duy của RCEP, ưu tiên ngay lập tức cho các cơ hội đón nhận những quốc gia không phải là thành viên, những có mối quan tâm đến hoạt động của RCEP. Ví dụ như Ấn Độ, quốc gia có nhiều cơ hội trở thành thành viên vẫn còn bỏ ngỏ. Ấn Độ có thể trở thành thành viên nếu Ấn Độ tham gia hợp tác trong các vấn đề cùng quan tâm, chẳng hạn như phục hồi đại dịch.
Bangladesh cũng cho thấy sự quan tâm đến việc tham gia RCEP và sự tham gia hơn nữa của quốc gia Nam Á sẽ giúp mở rộng chuỗi giá trị toàn cầu ở Đông Á, và cho phép sự chuyên môn hóa tốt hơn tạo lợi thế so sánh cho các nước ASEAN. Với việc Trung Quốc nhanh chóng không còn lợi thế về sản xuất chi phí thấp, nhiều giải pháp thay thế cần được phát triển và tích hợp vào chuỗi giá trị.
Các thỏa thuận trên toàn khu vực ở Đông Á dựa trên nguyên tắc tự nguyện và không gây thiệt hại cho những quốc gia không phải là thành viên. Loại hình hợp tác không ràng buộc đó trong ASEAN và APEC đã là một hình mẫu cho G20. RCEP thay đổi điều đó nhưng chương trình hợp tác kinh tế của nó vẫn là thể hiện chủ nghĩa khu vực tự do có thể thúc đẩy các mục tiêu toàn cầu. Các cấu trúc tự do và linh hoạt có thể thu hút các lợi ích bên ngoài và các sáng kiến mới, đồng thời, với tầm quan trọng về kinh tế của RCEP, củng cố các hệ thống toàn cầu.
Cũng giống như hoạt động của ASEAN trong thời gian qua, RCEP có thể đa phương hóa khả năng tiếp cận thị trường và các điều khoản khác. Nếu khuôn khổ được sử dụng một cách sáng tạo, chương trình hợp tác kinh tế sẽ là diễn đàn để thảo luận nhằm đạt được sự đồng thuận và ủng hộ sự phối hợp của các hành động đơn phương cùng hướng tới mục tiêu chung.
Việc thực hiện đúng khuôn khổ sẽ không phải tự động hoặc xảy ra trong một sớm một chiều, nhưng phạm vi và tham vọng của Hiệp định có thể được xác định và thống nhất trước khi các Bộ trưởng và lãnh đạo nhóm họp vào cuối năm 2022. RCEP có hiệu lực là một bước khởi đầu quan trọng - bước tiếp theo là hành động để thiết lập chiến lược, phương hướng trong tương lại.
Nguồn: East Asia Forum
Từ khóa: Hiệp định RCEP, cơ hội vươn xa
