Quan điểm trái chiều của Trung Quốc về cuộc khủng hoảng Ukraine gây ảnh hưởng đến lĩnh vực kinh tế giữa hai bên, vốn từ lâu đã trở thành một điểm yếu đối với mối quan hệ Trung Quốc - Nga.
Trước cuộc khủng hoảng quân sự tồi tệ nhất của châu Âu trong nhiều thập kỷ qua, nhiều nước đã phải đối mặt với áp lực gia tăng trong việc đưa ra sự ủng hộ của mình dành cho Nga hoặc Ukraine. Đặc biệt, Trung Quốc đã phải đối mặt với chỉ trích thẳng thắn từ quan chức phương Tây và các nhà bình luận chính sách đối ngoại, những người này lên án Bắc Kinh đang công khai ủng hộ Nga. Trung Quốc đã cẩn thận tránh xa mọi bình luận công kích, nước này chủ yếu chỉ lặp lại các tuyên bố chính thức từ phía Nga. Trung Quốc cũng đổ lỗi cho Mỹ và NATO vì xử lý sai các mối lo ngại an ninh của Nga, “châm ngòi cho ngọn lửa” xung đột và tố cáo các lệnh trừng phạt phương Tây đã làm tổn thương nền kinh tế toàn cầu. Mạng xã hội Trung Quốc trở nên sôi nổi hơn, một số cư dân mạng thể hiện rõ thái độ phản đối chiến tranh và nhều người trong số đó đã bị các nhà kiểm duyệt của Trung Quốc cấm bình luận.
Bất chấp mối quan hệ ngoại giao giữa Trung Quốc và Nga, Bắc Kinh không hề tỏ ra nhiệt tình trong việc gỡ khó cho Moscow bằng hình thức ngoại giao kinh tế nào. Tuy nhiên, Trung Quốc cũng không muốn quay lưng lại với Moscow hoặc cúi đầu trước những lời đe dọa trừng phạt từ Mỹ. Trung Quốc không muốn bị điều khiển và như Ủy viên Bộ Chính trị Dương Khiết Trì cho biết trong một cuộc họp với Cố vấn An ninh Quốc gia Mỹ, Jake Sullivan – bất kỳ nỗ lực nào nhằm gây áp lực Trung Quốc đều sẽ thất bại. Bên cạnh đó, Bắc Kinh không phải là mục tiêu dễ bị tấn công về mặt kinh tế. Cụ thể, những lệnh trừng phạt của cựu chính quyền Trump trước đây đã không thể hủy bỏ tư cách là nền kinh tế lớn thứ hai thế giới của Trung Quốc.
Thái độ trung lập của Trung Quốc trong khủng hoảng Nga- Ukraine được thể hiện trong cuộc gặp giữa Cố vấn Sullivan và Ủy viên Dương Khiết Trì; thái độ này cũng được nhấn mạnh khi Tổng thống Joe Biden và Chủ tịch Tập Cận Bình tổ chức hội đàm hai giờ trong những ngày sau đó. Không có tác động nào thực sự giúp Washington chiến thắng Trung Quốc. Tuy nhiên, thái độ trung lập của Trung Quốc không nên đánh đồng với sự ủng hộ hành động của Nga. Kể từ khi xung đột bùng nổ hơn một tháng qua, Bắc Kinh vẫn chưa công khai cứu trợ hoặc chỉ trích chính thức về Moscow.
Ngược lại, Ấn Độ thậm chí còn hăng hái hơn trong việc tiếp cận Nga bằng cách tăng cường mua dầu và khởi động thương mại thanh toán bằng tiền tệ quốc gia. Ấn Độ đã giành được lợi thế từ cuộc đối đầu tiếp diễn giữa Nga và phương Tây bằng cách tăng gần gấp bốn lần lượng dầu mua hàng ngày của Nga với giá rẻ hơn rất nhiều. Hiện tại, New Delhi đã thông qua đề xuất mà chính quyền Nga đưa ra trước đó cho phép nhà đầu tư Nga mua chứng khoán nợ của các công ty Ấn Độ. Trên thực tế, làm như vậy đòi hỏi Ấn Độ phải nới lỏng kiểm soát hệ thống vay thương mại nước ngoài của mình, động thái này cho thấy sự sẵn lòng của New Delhi trong việc tăng cường hợp tác tài chính với Nga. Hiện nay, các tổ chức Nga có thể đầu tư vào trái phiếu của các công ty Ấn Độ và trả bằng đồng rupees thông qua tài khoản của chính công ty đó mở tại Ngân hàng Dự trữ của Ấn Độ.
Trong một số trường hợp, Trung Quốc thậm chí còn giảm những ảnh hưởng từ Nga bằng cách đình chỉ một số hoạt động tài chính với nước này. Không vội vàng bào chữa cho Moscow, các ngân hàng nhà nước lớn nhất Trung Quốc như Ngân hàng Trung Quốc và ICBC đã tạm dừng các hoạt động đối với hàng hóa xuất khẩu của Nga. Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng châu Á (AIIB) do Trung Quốc tài trợ và Ngân hàng BRICS đã hoãn các dự án tại Nga; Bắc Kinh cũng một lần nữa đóng cửa các cảng đối với hải sản Nga với lý do đề phòng sự lây lan của dịch bệnh. Các báo cáo lan truyền rằng Trung Quốc đã từ chối cung cấp phụ tùng cho các hãng hàng không Nga, mặc dù Nga đã bác bỏ tin đồn và nhân viên tung tin đã bị Cơ quan hàng không Nga, Rosaviatsiya Nga sa thải sau đó.
Tác động đến thương mại
Các công cy điện thoại thông minh lớn của Trung Quốc như Xiaomi, Oppo, và Huawei đã giảm một nửa nguồn cung sản phẩm sang Nga và TikTok đã đình chỉ các dịch vụ sau khi chặn các phương tiện truyền thông nhà nước Nga. Ngay cả những ông trùm công nghệ Trung Quốc như Huawei vẫn hoạt động ở Nga bất chấp các lệnh trừng phạt thì cũng không thể trở thành liều thuốc đối với thị trường Nga và hoạt động kinh doanh của công ty này cũng đang chậm lại. Đó là bởi vì Huawei phụ thuộc rất nhiều vào các nhà cung cấp chip khác và công nghệ sản xuất chip lại thường đến từ Mỹ. Năm 2019, Reuters đưa tin trong số 50.000 trạm gốc 5G do Huawei bán ra, chỉ có 8% là không sử dụng công nghệ hoặc linh kiện của Mỹ.
Trong khi đó, sau khi gần như độc quyền do các công ty phương Tây và Nhật Bản dịch chuyển nhà máy sang nước khác, các nhà sản xuất ô tô Trung Quốc như Haval, đã tăng giá xe lên 50% với lý do tắc nghẽn logistics. Tạp chí kinh doanh Nga, Kommersant đã nhấn mạnh: Việc tăng giá cao theo logic kinh tế đơn giản là: Cạnh tranh đã trở nên ít gây gắt hơn khi thị trường chỉ còn lại xe ô tô của Nga và Trung Quốc. Đã có rất nhiều lời bình luận chính thức về tình bạn “không giới hạn” giữa Nga- Trung Quốc.
Trung Quốc cũng sẽ tìm cách lấp đầy khoảng trống trong lĩnh vực bán lẻ và lĩnh vực hàng hóa tiêu dùng nhanh (FMCG) sau sự dịch chuyển của các công ty nước ngoài. Chỉ riêng tháng 2, lạm phát ở Trung Quốc là 8.4%, tỷ lệ cao nhất kể từ năm 2014 đã khiến các thương hiệu không phải của Trung Quốc trở nên bành trước hơn. Do vậy, các nhà sản xuất ô tô Trung Quốc cũng có doanh số bán hàng tăng vọt 70% tại Nga.
Các số liệu thống kê mới nhất vẫn duy trì xu hướng này, thương mại Trung Quốc - Nga đã tăng 38.5% vào tháng 1- 2 trong năm nay dựa theo mức cao kỷ lục hồi năm ngoái và phần lớn xảy ra trước khi cuộc khủng hoảng hiện tại bùng nổ. Các công ty Trung Quốc sẵn sàng khám phá các cơ hội mới tại thị trường Nga, vốn gần như còn nguyên vẹn sau khi hơn 400 thương hiệu quốc tế rút lui hoặc ngừng hoạt động, thương mại Trung Quốc - Nga có thể sẽ đạt mốc kỷ lục mới trong ngắn hạn. Trong khi đó, tập đoàn vận tải Trung Quốc, COSCO hiện là cầu nối thương mại hàng hải cuối cùng của Nga sau khi tất cả các công ty lớn khác tạm ngừng cung cấp dịch vụ với nước này.
Ràng buộc tài chính
Bất chấp thực tế trên, khả năng Trung Quốc giúp Nga thoát khỏi suy thoái kinh tế vẫn còn hạn chế. Hai giải pháp chính mà Trung Quốc sử dụng để hỗ trợ Nga là lĩnh vực năng lượng và tài chính. Các Ngân hàng Nga đã tăng tốc độ vòng quay nhân dân tệ (RMB) đề xuất gửi tiền, trong đó có Ngân hàng Alfabank và VTB đi đầu xu hướng này. Các thương nhân Nga đã tăng gấp bốn lần doanh thu bằng đồng nhân dân tệ trong tháng 3 lên mức tối đa, chiếm 1/3 giao dịch bằng đồng ruble-euro, trong khi một số ngân hàng cho thấy mức tăng 1,000% trong hoạt động phát hành thẻ UnionPay hàng ngày. Mới đây, các cuộc thăm dò chỉ ra rằng sau khi Visa và Mastercard tạm hoãn các hoạt động tại Nga, 35% người Nga đã chuyển sang sử dụng UnionPay do Trung Quốc cung cấp. Tuy nhiên, một số ngân hàng cố gắng đáp ứng nhu cầu tăng vọt này cho biết họ đã đối mặt với các cuộc đàm phán “khó khăn” với phía Trung Quốc do nước này cũng lo ngại các lệnh trừng phạt nếu kết nạp nhiều các ngân hàng Nga vào hệ thống.
Thật vậy, các tổ chức ngân hàng lớn của Trung Quốc chịu trách nhiệm đối với phần lớn thương mại giữa Trung Quốc và Nga sẽ không có nguy cơ bị chặn các giao dịch bằng đồng đô la. Do đó, các ngân hàng tỉnh và nhỏ của Trung Quốc, những ngân hàng không có hồ sơ quốc tế, có khả năng tiếp tục tài trợ Nga và phục vụ các khoản thanh toán, tuy nhiên, quy mô nhỏ hơn của các tài sản thanh khoản có thể ngăn cản các dự án lớn hơn. CIPS, hệ mô hình của SWIFT, cũng đạt đến giới hạn. Tờ Economist cho biết CIPS chỉ cho phép kết nối với các ngân hàng nước ngoài thông qua các ngân hàng thanh toán của Trung Quốc, những ngân hàng thường sử dụng nhắn tin SWIFT.
Năm ngoái, kim ngạch thương mại Trung Quốc- Nga đã đạt mức kỷ lục là 146 tỷ đô la và ngân hàng trung ương Nga đã phân bổ 13% dữ trữ ngoại hối bằng đồng tiền Trung Quốc- một bước nhảy ngoạn mục từ mức 0.1% vào năm 2017. Hiện nay, thương mại tiền tệ quốc gia chiếm khoảng 18% dự trữ của Nga và có tiềm năng to lớn, vì hiện tại số dư của Nga gần như cân đối. Để thúc đẩy việc đó, Trung Quốc đã tăng gấp đôi biên độ tiền tệ đồng RMB với đồng ruble lên 10% để dễ giao dịch sau khi đồng ruble của Nga giảm xuống mức thấp kỷ lục so với đồng đô la Mỹ. Tuy nhiên, cả đồng RMB và đồng ruble đều là có giá trị quy đổi thấp, trong đó RMB chiếm chỉ 3% hoạt động kinh doanh trên thế giới. Điều đó làm cho hoạt động ngoại thương của Nga không được hưởng lợi gì khi giao dịch với bất kỳ quốc gia nào khác ngoài Trung Quốc.
Để giải quyết vấn đề đó, Trung Quốc và Liên minh Kinh tế Á- Âu do Nga dẫn đầu, với thị trường hơn 180 triệu dân số, hiện đang đàm phán để tạo ra một hệ thống tài chính và tiền tệ quốc tế độc lập với đồng tiền của riêng họ, như một chỉ số tiền tệ quốc gia và giá cả hàng hóa. Ngay cả khi giải pháp thay thế này được công bố trong tương lai, cũng phải mất vài năm để loại bỏ hoàn toàn đồng đô la Mỹ, hiện chiếm 80% giao dịch ngoại hối toàn cầu.
Nga và Trung Quốc cũng đẩy mạnh hợp tác tài chính để phòng chống rủi ro từ các lệnh trừng phạt toàn cầu. Trước đó, Bloomberg đưa tin Nga có gần một phần tư tổng sở hữu nước ngoài trên thị trường trái phiếu nội địa của Trung Quốc, tương đương với 140 tỷ USD trái phiếu Trung Quốc.
Hợp tác năng lượng
Trong lĩnh vực năng lượng, Trung Quốc có thể là nước hưởng lợi lớn nhất từ cuộc khủng hoảng, Nga hiện xuất khẩu 150- 190 tỷ mét khối khí đốt tự nhiên sang châu Âu, châu Âu cũng tiêu thụ 42% tổng sản lượng dầu của Nga; trong khi Trung Quốc chỉ mua 14% trong số đó. Với sự sụp đổ của đường ống Nord Stream 2 và lộ trình EU cắt giảm nguồn cung cấp năng lượng của Nga vào năm 2030, phần lớn dầu và khí đốt của Nga sẽ cần chuyển hướng sang châu Á, cụ thể là Trung Quốc và các nước châu Á khác (như Nhật Bản, Hàn Quốc và Pakistan), vẫn cần nhiều cuộc đàm phán về giá và điều khoản của hợp đồng năng lượng. Tuy nhiên, cơ sở hạ tầng hiện không đủ đáp ứng những khối lượng như vậy và việc mở rộng sẽ tốn thêm tài chính và thời gian.
Tất cả các dự án năng lượng Trung Quốc- Nga hiện tại đều đạt công suất cao nhất, Nga có thể bơm khoảng 50 tỷ mét khối khí đốt cho Trung Quốc vào năm 2025- chỉ bằng 1/3 tổng nguồn cung hiện tại cho châu Âu. Ngay cả khi đường ống Power of Siberia 2 với công suất ước tính là 50 tỷ mét khối được khởi công (ước tính hoàn thành vào năm 2028), lượng khí đốt xuất khẩu của Nga sang Trung Quốc sẽ chỉ đáp ứng được một nửa lượng khí đốt của Nga hiện ở châu Âu. Do đó, nhu cầu dầu giảm ở châu Âu và nguồn cung năng lượng chưa được khai thác của Nga tăng đột biến, Trung Quốc có thể yêu cầu giá mua dầu có lợi hơn. Những gã khổng lồ năng lượng của Trung Quốc đã để mắt tới cổ phần lớn trong các công ty năng lượng và hàng hóa của Nga, vốn đã bị các công ty phương Tây từ bỏ.
Khả năng hỗ trợ của Trung Quốc
Mặc dù, Trung Quốc đã được kêu gọi làm trung gian cho thỏa thuận ngừng bắn giữa Nga - Ukraine, thậm chí Bắc Kinh còn công khai nói rõ ý định như vậy, nhưng cuối cùng, Trung Quốc dường như vẫn chưa có động thái cụ thể nào. Mối quan hệ Trung Quốc - Nga chưa bao giờ bị thúc đẩy bởi sự hỗn loạn địa chính trị mà là theo đuổi logic và lợi ích thực dụng của riêng họ. Không bên nào từng thể hiện sự ủng hộ lẫn nhau về các vấn đề nhạy cảm, dù là Crimea hay Biển Đông. Tuy nhiên, gần đây Trung Quốc đang được quốc tế chú ý với hàng loạt quan chức Mỹ không ngừng kêu gọi Bắc Kinh rời khỏi Nga nếu không sẽ “đối mặt với hậu quả”.
Bất chấp cuộc tranh luận sôi nổi giữa các học giả Trung Quốc về việc lựa chọn phe nào, quan chức Trung Quốc cho rằng cuộc đọ sức giữa Nga - Ukraine phản ánh cuộc đối đầu chiến lược lâu dài hơn giữa phương Tây và các quốc gia đối thủ, dẫn đầu là Nga và Trung Quốc, trong quá trình chuyển đổi sang một kỷ nguyên mới của mối quan hệ quốc tế, giống như tuyên bố chung gần đây được công bố. Tuy nhiên, Trung Quốc không muốn bị lôi kéo vào tranh chấp song phương của các quốc gia khác hoặc gặp rủi ro với bất kỳ bên xung đột nào, điều này có thể làm tổn hại đến nền kinh tế toàn cầu hóa của Trung Quốc. Vị trí trung lập như vậy đặc biệt rõ ràng trong cuộc xung đột Armenia -Azerbaijan năm 2020.
Hiện tại, Trung Quốc đã bắt đầu thận trọng điều chỉnh luận điệu của mình về cuộc khủng hoảng. Đầu tiên, ông Tập Cận Bình bắt đầu sử dụng từ ngữ ít khái quát hơn khi mô tả về cuộc khủng hoảng là “chiến tranh bùng nổ” trong cuộc họp trực tuyến với Tổng thống Pháp, Emmanuel Macron và Thủ tướng Đức, Chancellor Olaf Scholz. Sau đó, ông Tập đã nhắc lại thuật ngữ tương tự trong lời kêu gọi của ông với Tổng thống Mỹ Biden, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc “kết thúc chiến tranh”. Nhà ngoại giao hàng đầu của Trung Quốc, Dương Khiết Trì trong một cuộc gặp với Cố vấn Sullivan cho biết Mỹ không nên hiểu sai lập trường của Bắc Kinh trong cuộc xung đột và lặp lại những nhận xét trước đó của Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị rằng Trung Quốc “không phải là một bên” trong cuộc xung đột. Bắc Kinh đang ở thế khó khi mô tả cuộc xung đột đồng thời tránh xa cuộc đối đầu để không đưa ra bất kỳ tín hiệu khiêu khích hoặc mơ hồ nào với Moscow.
Bắc Kinh sẽ tiếp tục giữ vững lập trường bày tỏ thiện cảm với Moscow đồng thời thúc đẩy chương trình nghị sự tạo thuận lợi kinh doanh với Mỹ và EU. Trong cuộc điện đàm hôm 17/2, tổng thống Macron và chủ tịch Tập Cận Bình đã cam kết thúc đẩy việc phê chuẩn thỏa thuận đầu tư Trung Quốc - EU đang bị đình trệ, một viễn cảnh có vẻ khó xảy ra nếu Trung Quốc được xem là hậu thuẫn Nga. Trung Quốc cũng đang tìm cách đảm bảo việc gia nhập CPTPP và thiết lập lại mối quan hệ thương mại bị tổn thương với Hoa Kỳ, một quan điểm được đưa ra trong cuộc thảo luận giữa ông Dương Khiết Trì và ông Sullivan.
Quan hệ thương mại với Mỹ có tầm quan trọng chiến lược đối với Trung Quốc, vì cả hai là đối tác thương mại lớn nhất của nhau. Trong cuộc xung đột gần đây, Trung Quốc đang tìm kiếm các lệnh giảm trừ thuế quan từ Hoa Kỳ đối với phần lớn hàng hóa Trung Quốc bị áp từ thời tổng thống Trump, nhưng cuối cùng Trung Quốc vẫn chỉ được giảm 2/3 số thuế đã yêu cầu. Trung Quốc cũng tăng mua 200,000 tấn đậu nành và đặt hàng thêm 300,000 tấn, cùng với 10 lô ngô từ Mỹ để bù đắp cho những biến động về giá cả trên thị trường nông nghiệp sau khi chuỗi cung ứng bị đứt gãy do xung đột Nga - Ukraine.
Trước bối cảnh kinh tế phức tạp, Bắc Kinh tiếp tục thực hiện các hành động cần thiết để duy trì động lực với Nga, đồng thời không làm phá vỡ bất kỳ nỗ lực hàn gắn nào đối với mối quan hệ với phương Tây.
Nguồn: The Diplomat
Từ khóa: quan hệ Trung Quốc- Nga, phương Tây, xung đột Nga- Ukraine
