Việc ký kết, phê chuẩn, thúc đẩy Hiệp định RCEP có hiệu lực không phải là mục tiêu cuối cùng của các quốc gia thành viên. Hiệp định RCEP được thiết kế theo “Phương thức ASEAN” (ASEAN Way), nghĩa là các thành viên phải xây dựng RCEP trở thành hiệp định tiến bộ, đảm bảo được cơ chế thương mại dựa trên quy tắc. Đặc biệt, việc tiến hành cam kết RCEP bởi các quốc gia thành viên ngoài ASEAN là vấn đề chính.
Gần đây, yếu tố địa chính trị có ảnh hưởng rất lớn đến các cuộc tranh luận chính sách ở các quốc gia, trong đó có cả Nhật Bản. Các cuộc thảo luận về quản lý nền kinh tế và an ninh kinh tế chiếm vị trí trung tâm và nhiều tuyên bố cho rằng kỷ nguyên toàn cầu hóa đã kết thúc. Sự ủng hộ thương mại đang bị giảm và việc quản lý sự phản kháng đối với hoạt động thương mại đã suy yếu.
Các vấn đề an ninh chắc chắn là quan trọng, nhưng việc tập trung vào các lập luận địa chính trị không phản ánh thực tế kinh tế ở khu vực Đông Á - bao gồm cả Đông Bắc và Đông Nam Á. Các chuỗi giá trị ở Đông Á, đặc biệt là các mạng lưới sản xuất quốc tế về sản xuất máy móc và thiết bị cốt lõi, đã chứng tỏ sự vững chắc trước cú sốc COVID-19, trái ngược với suy đoán rằng chuỗi cung ứng rất dễ đứt gãy.
Các mạng lưới sản xuất quốc tế cũng tỏ ra kiên cường trước những cú sốc trong quá khứ như Khủng hoảng tiền tệ Châu Á, Khủng hoảng Tài chính Toàn cầu và Động đất lớn ở Đông Nhật Bản. Điều này là do chi phí thiết lập các mạng lưới sản xuất quốc tế vững chắc nhằm thúc đẩy các công ty hoạt động trong giai đoạn diễn ra khủng hoảng tạm thời. Ngoài ra, trong thời kỳ đại dịch COVID-19, những khủng hoảng về nhu cầu “tích cực” đối với công việc từ xa và hàng hóa liên quan đến lưu trú tại nhà đã cho phép Đông Á phục hồi nhanh chóng. Các nền kinh tế ở Đông Á vẫn được kết nối chặt chẽ bởi các chuỗi giá trị và niềm tin vào toàn cầu hóa vẫn còn mạnh mẽ.
Mặc dù một số hoạt động sản xuất liên quan đến ngành công nghệ cao và đất hiếm bắt đầu dịch chuyển khỏi Trung Quốc, nhưng nhìn tổng thể sự ảnh hưởng này rất ít. Thương mại giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc vẫn rất sôi nổi, và xuất khẩu chất bán dẫn của Hoa Kỳ sang Trung Quốc thậm chí còn tăng lên.
Một số phân tách là không thể tránh khỏi nhưng nó có thể chỉ là một phần, và đối với khu vực Đông Á, cơ chế thương mại dựa trên “nguyên tắc” vẫn là cơ sở hạ tầng thiết yếu cho sự năng động kinh tế của khu vực.
RCEP có sự tham gia của các quốc gia nằm trong khu vực công xưởng sản xuất của châu Á (Factory Asia) và dự kiến sẽ duy trì cơ chế thương mại dựa trên “quy tắc” bất chấp căng thẳng địa chính trị gia tăng. Điều này có thể đạt được hay không là phụ thuộc vào mức độ hiệu quả của các nguyên tắc của ASEAN đảm bảo sự hoạt động sự hoạt động của RCEP.
Các cam kết trong khuôn khổ RCEP được thực hiện theo “Phương thức ASEAN”, với các động thái chậm cho phép có thời gian gia hạn để đạt được các mục tiêu tương tự. Đây còn được gọi là “10 trừ x” trong bối cảnh hội nhập kinh tế ASEAN, có nghĩa là không đòi hỏi thành viên 10 quốc gia ASEAN phải tiến hành cải cách về liên kết kinh tế ở mức độ và cấp độ tương đồng. Điều này cho phép ASEAN đã đạt được thành công hội nhập kinh tế sâu rộng hơn trong khi các nước khác đã thất bại.
Đó là lý do tại sao RCEP bao gồm một loạt các hạn chế trước đó như việc chuyển đổi không đầy đủ các cam kết tự do hóa dịch vụ từ cách tiếp cận chọn cho sang cách tiếp cận chọn bỏ. Các nước kém phát triển hơn cũng được phép đối xử “đặc biệt và khác biệt” để có thêm thời gian theo kịp. Học hỏi kinh nghiệm của ASEAN, điều quan trọng đối với RCEP là phải giám sát chặt chẽ việc thực hiện các cam kết, áp dụng áp lực đồng cấp khi cần thiết và cung cấp hợp tác kinh tế cần thiết để nâng cao năng lực.
“Phương thức ASEAN” sẽ buộc RCEP từng bước phát triển và nâng cấp. Hội nhập kinh tế ASEAN không thực hiện bằng một hiệp định đơn lẻ. Các quốc gia thành viên ASEAN đã làm sâu sắc thêm các cam kết của mình thông qua một loạt các thỏa thuận mới và nâng cấp. Các cam kết trong RCEP phần lớn tuân theo định dạng của Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), trong đó CPTPP đặt ra các mục tiêu cuối cùng về tự do hóa và xây dựng quy tắc quốc tế. Việc nâng cấp dần dần RCEP được lên kế hoạch rõ ràng dưới hình thức đánh giá chung 5 năm một lần.
Sự mở rộng trong tương lai của các quốc gia thành viên là một trọng tâm khác của RCEP. Trong khi CPTPP đang xem xét các đơn xin gia nhập, RCEP cũng quan tâm đến khả năng xin gia nhập của các quốc gia khác. Hồng Kông, Đông Timor sau khi gia nhập ASEAN, Ấn Độ - đã rút khỏi RCEP ở giai đoạn cuối của cuộc đàm phán - và các nước Nam Á khác như Bangladesh có thể là ứng cử viên. Điều quan trọng là phải đánh giá ý định tham gia “Factory Asia” của các ứng viên. Nam Á vẫn bị thu hút bởi các chiến lược phát triển hướng nội và cần phải cải cách mạnh mẽ các chính sách thương mại và công nghiệp của mình.
“Phương thức ASEAN” cũng áp dụng cho thiết lập thể chế của RCEP. RCEP có kế hoạch thiết lập các cuộc họp cấp bộ trưởng hàng năm, các ủy ban chung thường niên do một quốc gia thành viên ASEAN và một quốc gia không phải thành viên chủ trì, và bốn ủy ban về hàng hóa, dịch vụ và đầu tư, tăng trưởng bền vững và môi trường kinh doanh - cũng như Ban Thư ký.
Sự bố trí này giống với mô hình ASEAN về sự tham gia liên tục để hội nhập kinh tế sâu rộng hơn. Nó có thể xem xét việc thực hiện các cam kết của các quốc gia thành viên, điều chỉnh cách hiểu các cam kết giữa các thành viên và tạo điều kiện thảo luận về việc nâng cấp thỏa thuận.
Thiết lập thể chế cũng có thể làm giảm rủi ro chính sách. Ví dụ, Australia đã phải hứng chịu các chính sách thương mại có động cơ chính trị của Trung Quốc kể từ năm 2020. Trong những trường hợp như thế này, các cuộc họp RCEP ít nhất có thể hoạt động như một diễn đàn cho các thành viên hỗ trợ các thành viên tìm kiếm con đường phát triển khi bị hạn chế ở các diễn đàn khác. Mặc dù RCEP không thể giải quyết tất cả các vấn đề, nhưng nó có thể hoạt động như một kênh liên lạc quan trọng để duy trì chế độ giao dịch dựa trên quy tắc.
ASEAN đã thành công trong việc tận dụng “Phương thức ASEAN” để hội nhập kinh tế sâu rộng hơn. RCEP có thể tận dụng tối đa điều tương tự hay không phụ thuộc vào sự tham gia tích cực của các thành viên, đặc biệt là các thành viên ngoài ASEAN.
Trong khi căng thẳng Hoa Kỳ - Trung Quốc và căng thẳng địa chính trị không có dấu hiệu giảm bớt, khu vực Đông Á vẫn phải duy trì nền kinh tế năng động. Các thành viên RCEP, đặc biệt là các cường quốc trung gian nằm giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc nên khai thác sức mạnh của cách tiếp cận dựa trên quy tắc.
Nguồn: East Asia Forum
Từ khóa: khuôn khổ, ASEAN Way, Factory Asia, Hiệp định RCEP
