Quan điểm của Davos về toàn cầu hóa đã chết - và đó là một điều tốt.
Trong quyển sách Rủi ro chính trị xuất bản năm 2018, cựu Ngoại trưởng Mỹ - Condoleezza Rice kể câu chuyện về cuộc đàm phán kéo dài một giờ với Tổng thống Nga - Vladimir Putin. Ủng hộ chủ trương của chủ nghĩa bảo hộ, Nga đã cấm các sản phẩm thịt lợn của Mỹ. Để biện minh cho lệnh cấm, ông Putin tuyên bố thịt lợn của Mỹ có nguy cơ gây ra bệnh ký sinh trùng “trichinosis” bởi vì người Nga có xu hướng không nấu chín thịt lợn. Bà Rice nhớ lại: “Bạn sẽ không thể tin được chúng tôi đã dành một giờ, cả một giờ, cho việc thảo luận về thịt lợn. … Và chúng tôi đã thảo luận rất lâu về thói quen nấu nướng ở Nga so với Alabama, nơi tôi sống.”
Trong ba thập kỷ kể từ khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, thế giới hầu như đã ổn định để các nhà lãnh đạo tập trung phát triển kinh tế về mọi mặt. Tranh chấp thương mại Mỹ - Nhật vào đầu những năm 1990, Tổng thống Mỹ - Bill Clinton đưa ra danh sách các mặt hàng ưu tiên do Mỹ sản xuất và Nhật Bản phải miễn cưỡng mua thêm như ô tô, thịt bò, gạo và chất bán dẫn. Vì vậy việc ký kết Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ với Mexico và Canada được thúc đẩy bởi các tập đoàn để có giải pháp giảm thiểu chi phí tiền công.
Trong nhiều thập kỷ, Berlin khuyến khích các công ty Đức tìm kiếm phương hướng phát triển khác trước những hành động ngày càng gây hấn của Nga ở Chechnya, Georgia, Ukraine và những lãnh thổ khác; vì Đức hiện là đối tác thương mại lớn nhất của Nga sau Trung Quốc. Hằng năm, các nhà lãnh đạo thế giới đã đến Davos - Thụy Sĩ tham dự Diễn đàn Kinh tế Thế giới để thảo luận về tương lai của một nền kinh tế toàn cầu ngày càng hội nhập và càng phát triển hơn mỗi năm. Thiết lập khối thương mại hiệu quả là tiêu chí hàng đầu của các chính phủ và những lãnh đạo doanh nghiệp trên thế giới.
Cuộc tấn công của Nga vào Ukraine cách đây 5 tuần vẫn chưa đến hồi kết và tiếp đến là các biện pháp trừng phạt kinh tế của phương Tây. Cuộc chiến thương mại Mỹ-Trung do cựu Tổng thống Mỹ Donald Trump phát động đã khiến một số doanh nghiệp đang kinh doanh tại Trung Quốc phải đánh giá lại rủi ro địa chính trị và mức độ bị ảnh hưởng của họ.
Việc kinh doanh bị đình trệ và hạn chế đi lại do đại dịch COVID-19 gây ra khiến các công ty trên khắp thế giới phải cạnh tranh nhau tìm nhà cung cấp đáng tin cậy. Hiện tại, nhiều khả năng nền kinh tế toàn cầu bị gián đoạn vì Thượng Hải và các khu vực khác của Trung Quốc đóng cửa lần nữa để kiểm soát virus.
Cuộc chiến ở Ukraine mang đến nhiều tổn hại và hậu quả doanh nghiệp phải gánh chịu là không dự đoán được. Cụ tể như tập đoàn năng lượng khổng lồ BP của Anh, nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất ở Nga, đã thiệt hại 25 tỷ USD và mất một phần ba sản lượng dầu khí sau khi thoái vốn tại công ty dầu mỏ Rosneft của Nga. Các công ty cho thuê máy bay châu Âu có thể lỗ tới 5 tỷ USD bởi vì số máy bay bị mắc kẹt ở Nga do các lệnh trừng phạt. Nhà sản xuất ô tô Renault của Pháp đã mất 30% giá trị thị trường khi ngừng sản xuất tại Nga. Gần 400 công ty có nguồn vốn đầu tư nước ngoài lớn đã rút toàn bộ hoặc tạm ngừng hoạt động của họ, chỉ còn 40 công ty vẫn tiếp tục kinh doanh như bình thường ở Nga.
Kết quả là các doanh nghiệp phải tính toán lại chi phí rủi ro. Sau nhiều thập kỷ, các vấn đề như chủ nghĩa bảo hộ thịt lợn có thể được xem là nghiêm trọng để tạo ra sự quan tâm của ngoại trưởng Mỹ, nên khả năng thiệt hại kinh tế trầm trọng do các vấn đề xảy ra đột ngột trở nên rõ ràng hơn. Ví dụ, các nhà đầu tư đang rất quan ngại về khả năng nếu Trung Quốc xâm lược Đài Loan, các doanh nghiệp sẽ phải gánh chịu thiệt hại có thể lớn hơn so với thiệt hại mà họ đang đối mặt từ cuộc chiến của Nga ở Ukraine. Hiện các nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ cổ phiếu và trái phiếu Trung Quốc đang bỏ chạy khỏi thị trường Trung Quốc; Viện Tài chính Quốc tế (IIF) đã mô tả việc thoái vốn này là “chưa từng có”. Về quy mô và cường độ, vượt xa dòng tiền tại các thị trường mới nổi khác. Dù nhà kinh tế trưởng của Viện (IIF), Robin Brooks, cảnh báo rằng còn quá sớm để đưa ra kết luận cuối cùng, ông và những cộng sự đã viết trong một báo cáo gần đây của IIF rằng “thời điểm của dòng tiền rời khỏi Trung Quốc - sau khi Nga xâm lược Ukraine - cho thấy các nhà đầu tư nước ngoài đang nhìn Trung Quốc với tâm thế khác.”
Hệ lụy của việc các công ty và nhà đầu tư ồ ạt tính toán lại rủi ro là gì? Nghiên cứu gần đây của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ và các nhà kinh tế cho thấy, rủi ro bao gồm cả chi phí ngắn hạn và dài hạn. Nhìn lại hơn một thế kỷ, các nhà kinh tế học Dario Caldara và Matteo Iacoviello kết luận rằng các sự kiện rủi ro địa chính trị lớn như chiến tranh và các cuộc tấn công khủng bố thường dẫn đến suy thoái kinh tế, lợi nhuận thị trường chứng khoán thấp hơn và dòng vốn rời khỏi các thị trường mới nổi để hướng tới các nền kinh tế tiên tiến được coi là ổn định hơn. Nghiên cứu từ Vivek Astvansh và các cộng sự cũng cho biết hậu quả kéo dài hơn nữa.
Từ dữ liệu từ năm 1985 chỉ ra rằng rủi ro địa chính trị gia tăng làm chậm sự đổi mới, vì các công ty nhận thấy tương lai không chắc chắn và trở nên cảnh giác với việc chi tiền cho các công nghệ mới đầy tiềm năng. Những tác động tiêu cực này có thể kéo dài trong nhiều năm ngay cả khi sự gián đoạn đã kết thúc.
Việc tính toán lại chi phí rủi ro sẽ rất tốn kém - nhưng nó đã trở nên lỗi thời. Nhìn lại năm 2005, khi tư tưởng ủng hộ cho toàn cầu hóa vẫn còn rất nhiệt tình, Barry Lynn - hiện là Giám đốc điều hành tại Viện nghiên cứu Thị trường Tự do (Open Markets Institute) - cảnh báo rằng “các tập đoàn đã xây dựng hệ thống sản xuất hiệu quả nhất mà thế giới từng được thấy, được hiệu chỉnh một cách hoàn hảo để thế giới không thấy được điều tồi tệ có thể xảy ra.” Ông lập luận rằng nền kinh tế toàn cầu hiện nay rất dễ bị tổn thương bởi sự đứt gẫy của nền kinh tế dưới mọi hình thức như từ chiến tranh và khủng bố đến động đất và đại dịch. Để tìm kiếm giải pháp hiệu quả, các công ty đa quốc gia đã phớt lờ những rủi ro như vậy trong nhiều thập kỷ.
Nếu các chính phủ và công ty rút ra những bài học thích hợp, quyết định của họ có thể mang lại lợi nhuận ngay cả khi chi phí ban đầu cao. Việc rút ngắn chuỗi cung ứng không chỉ mang lại hiệu quả cho doanh nghiệp mà còn thúc đẩy khả năng phục hồi. Các chính phủ dân chủ và theo tư tưởng thị trường tự do, chẳng hạn như Mỹ và phần lớn châu Âu, đang đánh giá lại sự phụ thuộc của họ vào các quốc gia độc quyền đối với các công nghệ và các mặt hàng trọng yếu.
Năm 2019, chính quyền Trump ra lệnh cho các công ty Mỹ ngừng sử dụng cơ sở hạ tầng viễn thông từ công ty công nghệ Huawei-Trung Quốc và yêu cầu các đồng minh của họ thực hiện tương tự. Đức và các quốc gia châu Âu khác phải mất 1 thời gian dài để loại bỏ sự phụ thuộc vào dầu và khí đốt của Nga và đang nhanh chóng tìm kiếm các nhà cung cấp mới.
Điều nguy hiểm là các chính phủ và công ty áp dụng các biện pháp phòng vệ một cách thái quá bằng việc phóng đại những rủi ro mà trước đây họ đã bỏ qua. Đặc biệt, các mối đe dọa tiềm ẩn thậm chí có thể gây nhiều xáo trộn hơn các sự kiện thực tế như chiến tranh.
Đối mặt với sự bất ổn lớn, các doanh nghiệp và nhà đầu tư có thể chọn cách rút lui, còn khi trải qua một sự kiện bất lợi và có sự thẩm định rủi ro đó thì họ trở nên tự tin hơn. Ngay cả khi những gián đoạn kinh tế hiện nay do chiến tranh của Nga gây ra, các công ty có thể tự điều chỉnh khi các lệnh trừng phạt kinh tế được thực hiện và các chính sách để thay thế năng lượng của Nga được áp dụng.
Nhưng sự lo lắng quá mức về một cuộc đối đầu gia tăng với Trung Quốc có thể dẫn đến một đến sự hỗn loạn ở diện rộng. Rất dễ xảy ra sai lầm khi đi từ đánh giá thấp rủi ro chính trị chuyển sang lo sợ nó quá mức.
Ví dụ, hành động phòng vệ một cách thái quá có thể không khuyến khích các công ty phương Tây mở rộng kinh doanh ở các nước đang phát triển, nơi mà họ có thể thiết lập chuỗi cung ứng nhằm ngăn chặn sự suy giảm kinh tế, giúp phát triển nền kinh tế và cung cấp giải pháp thay thế cho Sáng kiến Vành đai và Con đường của Trung Quốc.
Thật khó để tưởng tượng ngày mà một ngoại trưởng Mỹ lại dành một giờ đồng hồ với Tổng thống Nga để thảo luận về thịt lợn. Chúng ta cũng không nên hy vọng vào cuộc thảo luận này. Sự ổn định địa chính trị trong ba thập kỷ qua đã tạo ra tâm lý quá lạc quan của các chính phủ và các công ty. Nền kinh tế toàn cầu vẫn mang tính hội nhập cao - nhưng cũng có nguy cơ bị đứt gãy lớn. Tính toán đúng mức về rủi ro và lợi nhuận là điều cần thiết lúc này.
Nguồn: FP
Từ khóa: Ngau- Ukraine, toàn cầu hóa, tâm lý lạc quan
