Khám phá các tác động địa kinh tế đối với sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI), các sáng kiến khác về kinh tế và cơ sở hạ tầng tại khu vực Á-Âu.
Cuộc chiến tranh Nga – Ukraine không chỉ là sự kiện địa chính trị, mà chiến sự còn tác động mạnh mẽ đến việc tái cấu trúc địa kinh tế toàn cầu. Theo cách hiểu đơn giản “địa kinh tế” là kết nối giữa yếu tố địa lý và kinh tế. Ví dụ như các sáng kiến kết nối dựa trên hạ tầng cơ sở như Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) của Trung Quốc, sáng kiến Global Gateway của EU, Mạng lưới Blue Dot (BDN) do Hoa Kỳ lãnh đạo, sáng kiến “xây dựng lại thế giới tốt đẹp hơn” của nhóm G7, các dự án Đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng chất lượng cao của Nhật Bản, Liên minh kinh tế Á –Âu (EAEU) của Nga hay Hành lang vận tải quốc tế Bắc – Nam (INSTC) của Nga, Iran và Ấn Độ.
Sáng kiến BRI của Trung Quốc hiện là sáng kiến địa kinh tế lớn nhất, tập trung vào khu vực địa lý của Á- Âu – Phi, có sự tham gia của 140 quốc gia. Tuy nhiên, cuộc chiến Nga- Ukraine hiện nay có khả năng tái định dạng lại sáng kiến BRI. Đối với Trung Quốc, Nga là đối tác có tuyến đường bộ đáng tin cậy nhất để tiếp cận thị trường giàu có của EU. Nga, Ukraine, Ba Lan, và Belarus đều hy vọng trở thành một phần của dự án Cầu lục địa Á- Âu mới, một chiến lược xây dựng dựa trên kết nối tuyến đường sắt. Những giấc mơ kết nối đất liền này đã bị “tê liệt” bởi cuộc chiến đang diễn ra giữa Nga - Ukraine. Đây là một vấn đề đau đầu đối với Trung Quốc.
Chiến lược 17 + 1, là sự kết hợp sáng kiến BRI giữa Trung Quốc (“1”) và 17 quốc gia Trung và Đông Âu (ban đầu là 16), đang chịu nhiều sự thoái trào với nhiều lý do khác nhau, trong đó có sự căng thẳng giữa Trung-Mỹ. Tiếp đến là đối đầu căng thẳng giữa phương Tây với Nga/ Belarus và sự phá hủy cơ sở hạ tầng tại Ukraine trong cuộc chiến hiện tại sẽ hủy hoại mọi triển vọng ngắn hạn đến trung hạn của chiến lược 17 + 1 này. Đây là một vấn đề khó khăn nữa Trung Quốc phải đối mặt.
Trước mắt, Trung Quốc cần tập trung và quay lại các vấn đề thiết yếu. Cụ thể như kết nối Trung Quốc-EU sẽ phải phụ thuộc nhiều hơn vào các tuyến hàng hải truyền thống, vốn có tính ổn định và khả năng phục hồi cao hơn so với mạng lưới đường bộ hoặc đường sắt. Thực sự có hơn 80% thương mại toàn cầu vẫn được thực hiện thông qua các tuyến đường hàng hải. Nhiệt huyết của Trung Quốc đối với chiến lược kết nối đường sắt sẽ phải ảnh hưởng nghiêm trọng trong giai đoạn hiện nay.
Trong ngắn hạn, Trung Quốc phải tránh thông thương qua lãnh thỗ Nga-Belarus và Ukraine. Khi đó, các hành lang khác của sáng kiến BRI chắc chắn đóng vai trò tất yếu cho kết nối Trung Quốc-EU. Ví dụ như hành lang Trung Á - Tây Á (CAWA), bằng cách trung chuyển qua các nước Trung Á, khu vực Caspi, Iran và Thổ Nhĩ Kỳ, thì Sáng kiến BRI có thể tránh được Nga và đến châu Âu.
Tiềm năng khôi phục Thỏa thuận hạt nhân Iran và thỏa thuận 25 năm Trung-Iran được ký kết gần đây đã được thiết lập để nâng cao vai trò của hành lang CAWA. Cuộc chiến của Nga- Ukraine có thể sẽ thúc đẩy các quá trình này và nâng cao vị thế của hành lang này.
Vị trí trung tâm của lãnh thổ Iran đối với Trung Quốc và sự hấp dẫn về nguồn khí đốt và dầu mỏ chưa hoạt động của Iran đối với EU – được xem như một giải pháp thay thế cho Nga - có thể thúc đẩy vai trò địa kinh tế của Iran trong hoàn cảnh hiện nay.
Một lựa chọn khác của Trung Quốc có thể dựa nhiều hơn vào Hành lang Kinh tế Trung Quốc-Pakistan (CPEC) của BRI, để kết nối với Ấn Độ Dương. Hành lang này cũng được kết nối với Iran và Thổ Nhĩ Kỳ (và mở rộng châu Âu) thông qua đường bộ và đường sắt (ví dụ: tàu Islamabad-Tehran-Istanbul). Do đó, Trung Quốc có lựa chọn tích hợp hơn nữa giữa hành lang CPEC và hành lang CAWA, đồng thời cần củng cố các kết nối Trung Quốc-Pakistan-Iran để tiếp cận châu Âu qua đường bộ.
Nếu tránh cả Nga và Iran, các dự án trong sáng kiến BRI của Trung Quốc có thể được liên kết với “Hành lang giữa” của Thổ Nhĩ Kỳ, một sáng kiến địa kinh tế bao gồm khu vực Caspi và các nước Trung Á. Các nhà hoạch định chính sách Thổ Nhĩ Kỳ đã thường xuyên thúc đẩy sự kết hợp đầy tiềm năng giữa sáng kiến của họ và BRI của Trung Quốc.
Trong dài hạn, Nga có khả năng sẽ củng cố hơn nữa sáng kiến địa kinh tế của riêng mình, khu vực EAEU, để củng cố vị thế của mình ở các quốc gia thuộc Liên Xô cũ. EAEU gồm đến Nga, Belarus, Kazakhstan, Armenia và Kyrgyzstan. Các đối tác này của Nga ít có khả năng xảy ra chế độ trừng phạt của phương Tây. EAEU sẽ phải dựa vào chế độ thương mại do đồng rúp thống trị. Nga có khả năng thúc đẩy một liên minh tiền tệ ở khu vực này, một ý tưởng được Putin, Alexander Lukashenko của Belarus và những người khác ủng hộ trong nhiều năm.
EAEU cũng sẽ phải mở rộng hợp tác và giao thương với bất kỳ quốc gia nào quan tâm đến việc giao dịch với Nga. Iran là một trong những đối tác được lựa chọn, việc lựa chọn Iran nhằm mục đích “xoay trục” sang châu Á dưới thời Tổng thống Ebrahim Raisi và một thỏa thuận thương mại ưu đãi với EAEU.
Iran hy vọng sẽ biến hiệp định này thành hiệp định thương mại tự do. Mặt khác, Ấn Độ, với nền kinh tế lớn và ít phản ứng trước chiến sự của Nga. New Delhi kỳ vọng được hưởng lợi từ việc giảm giá dầu của Nga và đang tìm kiếm các phương thức thanh toán thay thế để vượt qua các lệnh trừng phạt của phương Tây đối với Nga ngay cả khi có nguy cơ bị loại. Ba quốc gia hợp tác trong Hành lang vận tải quốc tế Bắc - Nam (INSTC) và đã phát triển từ hai thập kỷ nay.
Iran mong muốn kết nối, trong khi Nga bị trừng phạt nên rất cần phương hướng phục hồi kinh tế, và Ấn Độ về mặt địa lý được bao quanh bởi Pakistan và Trung Quốc. Do vậy, 3 quốc gia này rất mong muốn kết nối vùng đất liền với Âu-Á thông qua Cảng Chabahar của Iran. Cả 3 quốc gia có đọng lực để thúc đẩy sự phát triển của hàng lang INSTC. Sáng kiến này cũng có sự tham gia của các quốc gia Trung Á, nhằm thông qua vùng đất liền của Iran để tiếp cận các vùng biển quốc tế.
Thông qua sự đa dạng của INSTC, Nga có thể tăng cường kết nối với khu vực Caspi, Trung Đông, Châu Á và Châu Phi. Nhiều đối tác ở những khu vực này đã đưa ra những phản ứng im lặng đối với cuộc chiến của Nga, điều đó có nghĩa là không phải tất cả các cánh cửa giao thương với Nga đều đóng.
Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh có phản ứng như vậy vì mối quan hệ với Nga ngày càng tăng. Tương tự, ASEAN cũng bỏ phiếu trắng, vì khối ASEAN đã theo đuỗi hiệp định thương mại tự do với EAEU trong nhiều năm nay.
Trong ngắn hạn, sự kết hợp chiến lược chặt chẽ đối với tổ chức tài chính, kinh tế và dịch vụ của Trung Quốc là sự lựa chọn khả thi trước mắt giúp Nga có thể chống lại cú sốc của các lệnh trừng phạt từ phương Tây.
Sau khi hãng thẻ tín dụng quốc tế như MasterCard và Visa rời khỏi Nga, UnionPay của Trung Quốc sẽ thay thế. Đây là một dấu hiệu của thỏa thuận “kỷ nguyên mới” mà Trung Quốc và Nga mới ký kết và xúc tiến không lâu trước khi Nga xâm lược Ukraine.
Về lâu dài, tiềm năng địa kinh tế của Nga và EAEU có khả năng bị thu hút bởi nền kinh tế Trung Quốc và vị thế địa lý của BRI. Nếu không được giải quyết, hậu quả khôn lường của việc tách rời Nga - phương Tây có thể trở thành một vấn đề chiến lược nghiêm trọng đối với phương Tây về lâu dài.
Hơn nữa, Trung Quốc - và rộng hơn là Đông Á – luôn đóng vai trò quan trọng cho bất kỳ phân tích chiến lược nào về cuộc khủng hoảng hiện nay ở châu Âu. Cụ thể, có sự phân chia toàn cầu giữa sức mạnh địa chính trị của phương Tây (đặc biệt là Hoa Kỳ) và sức mạnh địa kinh tế Đông Á (đặc biệt là của Trung Quốc). Các phản ứng chính sách của Hoa Kỳ, Liên minh EU và các đồng minh đối với cuộc xâm lược của Nga cũng nên cân nhắc kỹ lưỡng vấn đề này để tránh hoặc giảm thiểu những hậu quả tiêu cực ngoài ý muốn. Một vấn đề phức tạp khác cần tính đến là sự khác biệt giữa kinh tế học (thương mại, tài chính, cấm vận, v.v.) và địa kinh tế (kinh tế kết hợp với địa lý).
Một số nhà bình luận cho rằng quy mô của nền kinh tế Nga chiếm tỷ trọng rất nhỏ (khoảng 2 hoặc 3%) trong nền kinh tế toàn cầu. Tuy nhiên, các nhà phân tích quên rằng sức mạnh địa kinh tế của Nga quan trọng hơn nhiều so với nền kinh tế của nước này. Địa kinh tế học bao gồm các vấn đề về địa lý. Người ta không thể bỏ qua yếu tố về địa lý rộng lớn của Nga chiếm một phần lớn của vùng đất Âu-Á (và toàn cầu). Việc trừng phạt các nền kinh tế dễ dàng hơn so với các khu vực địa lý. Địa kinh tế học là về tư duy chiến lược dài hạn; trừng phạt là một động thái chiến thuật ngắn hạn. Các lệnh trừng phạt hiện đang gây tổn hại khủng khiếp cho Nga, nhưng không đáp ứng được chiến lược trong dài hạn. Chúng thậm chí có thể phản tác dụng, như có thể xảy ra trong các cuộc đàm phán Trung-Ả Rập Xê Út để thay thế thanh toán xăng dầu từ đồng đô la sang đồng nhân dân tệ.
Nghịch lý chính sách phản ánh rõ trong thực tế khủng hoảng hiện nay là: Một mặt, Phương Tây coi Trung Quốc là đối thủ về mặt địa chính trị; mặt khác, với việc Nga bị tách khỏi Phương Tây về kinh tế, tài chính và địa lý, do đó Nga buộc phải được kết hợp với địa kinh tế của Trung Quốc.
Viễn cảnh này có thể khiến Trung Quốc gặp một vài rắc rối trong ngắn hạn nhưng phải chăng, chính sách đã nêu của Phương Tây có thể biến Trung Quốc thành một đối thủ mạnh mẽ hơn tại Ấn Độ-Thái Bình Dương khi nền kinh tế số 2 thế giới kiểm soát hoàn toàn sức mạnh kinh tế, và chính trị của Nga trong tình thế đầy thuận lợi.
Sự phân biệt giữa kinh tế học và địa kinh tế phần lớn bị bỏ qua trong giới chính sách phương Tây. Bốn sáng kiến cơ sở hạ tầng theo định hướng phương Tây, cụ thể là sáng kiến Global Gateway của EU, BDN của Hoa Kỳ, QII của Nhật Bản hoặc B3W của G-7 vẫn chưa tạo ra đủ động lực địa kinh tế trên toàn cầu để cạnh tranh với BRI. Trong Cuộc chiến tranh lạnh, Hoa Kỳ và EU bỏ qua yếu tố địa kinh tế dẫn đến nguy cơ cho họ. Nhưng cuối cùng, phương Tây đã chiến thắng thông qua các phương tiện địa kinh tế, như Kế hoạch Marshall và các thể chế Breton Woods.
Phương hướng tiếp theo là tái hợp lực 4 sáng kiến này, thiết lập mối quan hệ chặt chẽ và nhất quán để cạnh tranh với BRI. Như vậy chiến lược phải đảm bảosự đa chiều như BRI đang làm và không nên chuyển hóa vấn đề quốc tế phức tạp thành diễn ngôn đơn thuần giữa cuộc đấu tranh giữa dân chủ và độc tài. Nếu chỉ diễn giải vấn đề một cách đơn thuần như vậy sẽ khiến phương Tây mất nhiều đồng minh và đối tác tiềm năng.
Sự kết hợp của các sáng kiến là rất cần thiết nếu vai trò kinh tế và chính trị của Nga (EAEU) được tích hợp với sáng kiến BRI của Trung Quốc. Đây là một hệ quả không mong muốn của phương Tây khi tách rời khỏi Nga. Chính ở thời điểm quan trọng như vậy trong lịch sử, các quyết định mang tính chiến lược dài hạn có thể đóng vai trò trọng yếu trong việc thúc đẩy hoặc thậm chí phá hủy một chế độ.
Nguồn: The Diplomat
Từ khóa: Nga- Ukraine, Trung Quốc, Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI)
