Hệ thống thương mại dựa trên luật lệ đang mất dần động lực. Trong bối cảnh Tổ chức Thương mại thế giới hứa hẹn về một nền kinh tế toàn cầu với tính gắn kết trên nền tảng các quy tắc chung, thế giới hiện tại đang chứng kiến sự trỗi dậy của chủ nghĩa bảo hộ cũng như hàng loạt các biện pháp đơn phương từ nền kinh tế lớn nhất thế giới – Hoa Kỳ. Nếu WTO tự nhận mình là người điều phối hệ thống giao thương toàn cầu, những thay đổi về luật lệ cũng như về cấu trúc của tổ chức này là việc rất cấp thiết.
Vào thời điểm thương chiến Mỹ - Trung vẫn đang diễn ra, những quy định của WTO cần thay đổi nhằm giảm thiểu những bất đồng về giải thích pháp lý cũng như quan điểm của Hoa Kỳ và Trung Quốc về thương mại. Trong lúc xứ cờ hoa liên tục cáo buộc nền kinh tế số 2 thế giới thực hiện nhiều hành vi phi công bằng, cũng như gây áp lực buộc xứ Trung phải thay đổi chính sách giao thương, Trung Quốc vẫn giữ quan điểm cho rằng họ không vi phạm bất kỳ nguyên tắc nào do WTO đưa ra.
Sự bất đồng giữa hai quốc gia xuất phát từ sự tù mù trong những quy định hiện tại của WTO. Ví dụ, Thỏa thuận về Trợ cấp và các biện pháp phòng vệ cấm mọi hành vi trợ cấp có tính phân biệt đối xứ “do chính phủ hoặc bất kỳ cơ quan công lập” nào ban hành. Tuy nhiên không rõ điều khoản này có được áp dụng đối với các doanh nghiệp nhà nước (SOEs) hay không nếu sự hỗ trợ của chính phủ Trung Quốc đối với ngành công nghiệp nội thông qua những thực thể như đã nêu. Sự thiếu rõ ràng này cần được giải quyết nhằm đảm bảo mối quan hệ bền vững giữa hai nền kinh tế lớn của thế giới trong WTO.
WTO đang chịu cùng lức hai cuộc khủng hoảng về cấu trúc – sự bế tắc trong hệ thống lập pháp và sự què quặt của cơ chế giải quyết tranh chấp. Về mặt lập quy, vòng đàm phán Doha hiện đang đối mặt nhiều thách thức nghiêm trọng do mâu thuẫn gay gắt giữa các quốc gia đã và đang phát triển liên quan đến vấn đề giao thương nông sản. Khi chủ nghĩa khu vực chiếm ưu thế, đang có nhiều quan ngại về mặt chính trị cũng như pháp lý về việc sẽ rất khó đạt được đồng thuận ở cấp độ quốc tế về hoạt động thương mại xuyên biến giới. Về khía cạnh giải quyết tranh chấp, với việc Mỹ cáo buộc Cơ quan phúc thẩm WTO đã lạm quyền, đồng thời ngừng bổ nhiệm mới thành viên cho thiết chế quan trọng đã nêu, hệ thống tư pháp của tổ chức đã ngừng hoạt động từ tháng 12/2019.
Có thể nói, hai cấu trúc nêu trên của WTO có mối quan hệ mật thiết với nhau, thiếu khả năng sửa đổi các quy định hiện hành đã kìm hãm những cải cách tư pháp. Ở chiều ngược lại, sự vượt thẩm quyền của hệ thống tư pháp có thể khiến các quốc gia gặp trở ngại trong việc đạt đồng thuận chung. Với việc tất cả thành viên vẫn đang cùng làm việc trong cấu trúc của WTO, vòng tròn bế tắc vẫn sẽ còn tiếp diễn.
Mặc dù vẫn còn nhiều phức tạp, một cơ chế tuần tự cho quá trình cải cách sẽ là yếu tố quan trọng đối với WTO – mặt khác, những thay đổi đối với hệ thống pháp lý sẽ là nhân tố tiên quyết đối với một tổ chức như WTO. Nói cách khác, Tổ chức Thương mại thế giới cần một chiến lược cải cách nhiều giai đoạn.
Trong giai đoạn đầu, WTO và các thành viên cần xác định những hành động đang khiến hệ thống tư pháp và lập pháp của tổ chức này rơi vào khủng hoảng. Trong thời điểm, đạt một thỏa thuận thành văn giữa tất cả quốc gia, vùng lãnh thổ là một hiện thực xa với, các bên cần hướng đến xây dựng những sáng kiến chung (JSIs).
Những hiệp định cấp khu vực có nguồn gốc từ JSIs thường là những thỏa thuận quan trọng quy mô lớn, theo đó, lợi ích sẽ được phân bổ trên nguyên tắc tối huệ quốc hoặc được hình thành với nền tảng là Phụ lục IV trong Thỏa thuận chung về thuế quan của WTO (khi đó những thành viên không tham gia JSIs sẽ không được hưởng lợi ích). Với viễn cảnh những thỏa thuận lớn đòi hỏi sự tham gia của nhiều bên nhằm tăng tính liên kết, và những hiệp định trên cơ sở Phụ lục IV cần sự đồng thuận từ tất cả thành viên WTO, JSIs sẽ có sức hút đối với các quốc gia và vùng lãnh thổ.
Những nền kinh tế lớn như Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu, Trung Quốc cùng những nước phản đối JSIs như Ấn Độ và Nam Phi nên bắt đầu đàm phán về những nguyên tắc điều hành tiến trình thảo luận về JSIs. Ví dụ, các thỏa thuận khu vực cần tuân theo những quy định chung cho phép thiết lập cơ chế giúp các bên tham gia hưởng lợi từ những cam kết giảm thuế đã đạt đồng thuận.
Bên cạnh đó, Ban thư ký WTO cũng cần cung cấp các công cụ phân tích tăng cường nhằm hỗ trợ những thành viên đang phát triển – vốn luôn ở vào tình thế bất lợi do thiếu kiến thức và kỹ năng chuyên môn. Những kỳ vọng về cách thức vận hành của JSI, kết quả đạt được cũng như tính minh bạch nội bộ sẽ khuyến khích các quốc gia thu nhập thấp tham gia thảo luận chủ đề tự do thương mại.
Nhu cầu làm mới cơ chế tư pháp của WTO cũng rất cấp thiết. Nhằm lấy lại niềm tin về hệ thống giải quyết tranh chấp cũng như thúc đẩy cải cách thể chế, Hoa Kỳ cần chấp dứt phản đối việc bổ nhiệm mới thẩm phán cho Cơ quan phúc thẩm WTO. Để giải tỏa phần nào lo lắng của Mỹ, Cơ quan giải quyết tranh chấp của Tổ chức thương mại lớn nhất hành tinh có thể ngừng quá trình phúc thẩm những vụ việc tranh chấp thương mại quốc tế - quy trình được đánh giá là nguồn cơn của hàng loạt bất đồng.
Các cường quốc giao thương cũng nên xem xét thảo luận về những cải cách tư pháp sâu rộng hơn. Yêu cầu thiết chế giải quyết tranh chấp của WTO tham vấn các quốc gia, vùng lãnh thổ về những quy định mơ hồ trong những hiệp định liên quan có thế giúp giảm tính chính trị trong các phán quyết. Ngoài ra, các thành viên WTO cần cân nhắc thiết lập một cơ chế đánh giá thường kỳ liên quan đến quyết định của cơ quan tài phán trực thuộc Tổ chức thương mại lớn nhất thế giới – theo đó, các thành viên có thể thảo luận làm rõ hơn nội dung các hiệp định đã được thông qua.
Khi quá trình rà soát thể chế đang tiến hành, giai đoạn sau của tiến trình cải cách nên tập trung vào việc thiết lập hệ thống quy tắc rõ ràng nhằm giải quyết những mâu thuẫn về hệ thống chính trị, kinh tế giữa hai cường quốc Hoa Kỳ và Trung Quốc. Các hiệp định trong tương lai cần bổ sung những định nghĩa cụ thể nhằm xác định rõ những biện pháp hỗ trợ hợp pháp từ phía chính phủ.
Thật rủi ro nếu Hoa Kỳ tiếp tục cáo buộc Trung Quốc hành xử thiếu thiện chí và áp buộc nước này thay đổi chính sách. Phương Tây cần hợp tác thay vì ngăn chặn mô hình chủ nghĩa tư bản nhà nước mà đất nước tỷ dân đang áp dụng. Mặt khác, chính xứ Trung cũng cần nhìn nhận phản ứng tiêu cực của cộng đồng quốc tế đối với các chính sách thương mại nội địa do họ ban hành, đồng thời cân nhắc xem xét lại những hỗ trợ liên quan đến doanh nghiệp nhà nước, trợ cấp công nghiệp cùng hàng loạt hành vi phi thương mại khác.
Tái cấu trúc WTO đòi hỏi những cải cách tuần tự có tính chi tiết. Bắt đầu bằng việc theo đuổi những thay đổi đơn phương, sáng kiến đa phương và cuối cùng là tạo ra hệ thống quy tắc mới trong WTO, tổ chức thương mại thế giới và các thành viên nên thúc đẩy đổi mới cấu trúc hiện hành. Trong tiến trình đó, cả Hoa Kỳ và Trung Quốc phải đi đầu trong việc nhượng bộ lẫn nhau và ủng hộ một hệ thống thương mại dựa trên luật lệ có tính bền vững
Nguồn: East Asia Forum
Từ khóa: WTO, thương mại, Trung Quốc, Hoa Kỳ.
