Liên đoàn Lao động và Đại hội Tổ chức công nghiệp (AFL-CIO) không ngừng ủng hộ một thể chế kinh tế toàn cầu mang lại lợi ích cho người dân lao động tất cả quốc gia, bảo vệ sự sống trên trái đất cũng như tăng cường dân chủ. Tuy nhiên, những mong ước vừa nêu không thể thành hiện thực nếu thiếu một mô hình thương mại quốc tế công bẳng. Được thông qua vào ngày 29/01/2020, Hiệp định Mỹ-Mexico-Canada (USMCA) có thể đóng vai trò là mẫu hình lý tưởng đối với thế giới và là hiệp định thương mại tự do hương mại lớn đầu tiên mà AFL-CIO ủng hộ trong gần 20 năm qua.
Với tư cách chủ tịch AFL-CIO, tôi thường được hỏi về lý do AFL-CIO ủng hộ thông qua USMCA sau nhiều năm phản đối gay gắt Thỏa thuận thương mại tự do Bắc Mỹ (NAFTA) cùng hàng loạt hiệp định giao thương sau này.
Nói một cách đơn giản thì NAFTA được hình thành mà không hề có sự góp ý, phản biện nào từ người lao động cũng như các tổ chức công đoàn. Kết quả là các tiêu chuẩn lao động chỉ được đề cập trong những thỏa thuận riêng với cơ chế thực thi kém hiệu quả giữa các bên tham gia. USMCA, ngược lại, hàm chứa các quy định thực thi mạnh mẽ sau tiến trình dài đàm phán.
Theo USMCA, hiệp định chỉ được thông qua nếu Mexico chấp nhận tiến hành cải cách hệ thống luật pháp về lao động nhằm tăng cường quyền của công nhân liên quan đến thành lập công đoàn độc lập cũng như đàm phán tập thể. Những thay đổi này được mong đợi sẽ giúp chấm dứt cơ chế “hợp đồng bảo vệ” đầy khiếm khuyết của Mexico. Cơ chế đã nêu cho phép chủ doanh nghiệp được ký kết những thỏa ước tập thể “giả hiệu” với các công đoàn phi dân chủ - được thành lập với mục đích duy nhất là phục vụ lợi ích của doanh nghiệp. Trong hàng thập niên qua, hệ thống “hợp đồng bảo vệ” là nguyên nhân chủ yếu khiến mức lương lao động tại Mexico luôn duy trì ở mức thấp, gây ra làn sóng thuê mướn nhân công giá rẻ từ Hoa Kỳ cũng như kéo giảm lương bổng và chất lượng sống trên toàn Bắc Mỹ.
Trước thực tế nêu trên, USMCA đã thiết lập một cơ chế thực thi nhanh chóng và hiệu quả, cho phép chính phủ Hoa Kỳ sử dụng công cụ giải quyết tranh chấp thương mại nhằm buộc các chủ doanh nghiệp Mexico phải tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ của họ liên quan đến quyền lập hội và thương lượng tập thể của người lao động. Theo quy định mới, những công ty Mexico bị cáo buộc vi phạm quyền của công nhân phải thực hiện những biện pháp cải tổ mạnh mẽ hoặc đối mặt trừng phạt tài chính; trường hợp tái phạm, họ cũng sẽ mất cơ hội tiếp cận thị trường Hoa Kỳ. Trên cơ sở USMCA, chính quyền Biden đã sử dụng cơ chế giải quyết tranh chấp về lao động 2 lần, qua đó giúp thúc đẩy quyền của tầng lớp công nhân Mexico.
Hiệp định đã nêu cũng giúp nâng cao những tiêu chuẩn lao động khác. Ví dụ, USMCA yêu cầu các thành viên phải ban hành và thực thi lệnh cấm nhập khẩu những sản phẩm có nguồn gốc từ lao động cưỡng bức. Bên cạnh đó, thỏa thuận này cũng chứa đựng hàng loạt yêu cầu khắt khe về nguồn gốc xuất xứ, đặc biệt trong lĩnh vực chế tạo ô tô; theo đó, các công ty sản xuất muốn được hưởng miễn giảm thuế phải gia tăng cấu phần thiết bị được sản xuất tại Bắc Mỹ. Những quy định này được đồng hành bởi hàng loạt cơ chế giám sát và thực thi nhằm đảm bảo các bên tham gia tôn trọng cam kết đã đạt đồng thuận.
Rộng hơn, USMCA đã loại trừ những nhân tố có lợi cho các tập đoàn xuyên quốc gia, bao gồm việc bãi bỏ các yêu cầu khắt khe về bảo vệ bản quyền dược phẩm. Ngoài ra, hiệp định mới cũng hạn chế khả năng các doanh nghiệp nước ngoài sử dụng cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà nước và nhà đầu tư (ISDS) qua đó, gia tăng hiệu lực cho những cơ chế pháp lý hướng đến bảo vệ môi trường, sức khỏe cộng đồng hay tiêu chuẩn lao động tại ba quốc gia Mỹ, Canada và Mexico.
Mặc dù chứa đựng nhiều nội dung tiến bộ, USMCA vẫn không phải là một thỏa thuận hoàn hảo. Hiệp định đã nêu thực tế vẫn không giúp chấm dứt tình trạng xuất khẩu lao động thiếu kiểm soát, bất bình đẳng về kinh tế hay biến đổi khí hậu. Tuy vậy, đây vẫn là một thỏa thuận tiến bộ so với NAFTA, đồng thời hướng đến một mô thức hiệp định mang tính cân bằng, lấy người lao động làm trung tâm, tạo ra sự phổ quát về lợi ích kinh tế cũng như thúc đẩy quyền lợi của tầng lớp công nhân
Nguồn: Brookings
Từ khóa: NAFTA, USMCA, thương mại, lao động
