Giới thiệu
Kể từ khi độc lập cách đây hơn 5 thập kỷ, các nước châu Phi đã mong muốn tự do vận chuyển hàng hóa, dịch vụ, con người và dòng vốn giữa thị trường các nước trong khu vực châu Phi. Trên thực tế, hội nhập khu vực châu Phi nên tiếp cận từng bước một. Trước hết hội nhập phải bắt đầu ở từng cấp khu vực, như thành lập và củng cố các Cộng đồng Kinh tế Khu vực hiện có, những Cộng đồng Kinh tế Khu vực này cuối cùng sẽ được sáp nhập để tạo thành Cộng đồng Kinh tế châu Phi. Một số học giả đã tán thành hội nhập khu vực châu Phi là một giải pháp để đẩy nhanh tăng trưởng kinh tế của khu vực, tăng cường thương mại nội khối, mở rộng khả năng tiếp cận thị trường toàn cầu, giảm nghèo và thúc đẩy sự thịnh vượng của các quốc gia và khu vực. Tuy nhiên, việc hội nhập sâu rộng, bao gồm việc loại bỏ các rào cản thông thường đối với thương mại (xóa bỏ thuế quan), xóa bỏ các rào cản khác đối với việc tự do lưu thông hàng hóa, dịch vụ, và các chế độ quản lý và hài hòa chính sách kinh tế vẫn còn nhiều bất cập, dù đã có nhiều nỗ lực hơn trong những năm gần đây.
Hội nhập khu vực ngày càng tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển công nghệ tiến bộ, cho phép các quốc gia cạnh tranh với các nền kinh tế tiên tiến hơn trên thị trường toàn cầu. Điều này tạo động lực cho các nhà hoạch định chính sách theo đuổi chương trình cải cách mang tính rộng mở hơn và cấu trúc về quản trị kinh tế và tài chính được cải thiện hơn, cho phép châu Phi sẽ kết nối với châu lục và thực hiện các cải cách nhằm tạo thuận lợi cho thương mại xuyên biên giới, mang đến nhiều cơ hội đầu tư, hội nhập về dòng vốn, và sự di chuyển của người dân thông qua mục tiêu phát triển cơ sở hạ tầng khu vực. Hội nhập sâu rộng và ngày càng lớn hơn sẽ góp phần đảm bảo an ninh lương thực bằng cách thúc đẩy giao thương các sản phẩm thực phẩm trong nội bộ châu Phi và tăng cường năng lực của chuỗi cung ứng toàn cầu và giá trị gia tăng ở châu Phi.
Tuy những sáng kiến rất tuyệt vời, nhưng mục tiêu chính để đạt nền kinh tế tiến bộ của châu Phi vẫn còn khó thực hiện. Cho đến nay, các nhà lập pháp, chuyên gia, doanh nhân, viện nghiên cứu và các nhà nghiên cứu đang thảo luận nhiều luận cứ để thúc đẩy hội nhập khu vực. Các hiệp định tiểu khu vực ở châu lục này thường hạn hẹp, chỉ bao gồm một số ít các sáng kiến phi thuế quan có tác động đến hợp tác và hội nhập. Do đó, hiệp định AfCFTA có tiềm năng đạt được những tiến bộ đáng kể trong việc thực hiện các hàng rào phi thuế quan (NTBs) sẽ có lợi hơn cho thương mại song phương ở lục địa.
Tiêu chuẩn để đánh giá sự hội nhập khu vực ở Châu Phi
Ở Châu Phi, các chỉ số hội nhập khu vực là những chỉ số quan trọng đối với sự tăng trưởng của Châu Phi và là động lực thúc đẩy hoạt động kinh tế của các Cộng đồng Kinh tế Khu vực (REC). Việc đánh giá sự hội nhập của châu Phi trong khu vực sẽ cung cấp một cái nhìn tổng thể về những gì đang diễn ra trên khắp châu lục và là một công cụ quan trọng để xác định những khoảng cách cách biệt. Chỉ số hội nhập khu vực châu Phi là một phương pháp theo dõi tích hợp năng động, tiến bộ, cung cấp thông tin chất lượng cao, xác thực để bước đầu thảo luận và thực hiện các bước tiếp theo hướng tới sự hội nhập của châu Phi.
SADC
SADC là khối khu vực hoạt động tốt nhất, với các quốc gia hùng mạnh quan trọng nhất ở châu Phi cận Sahara (như Nam Phi, Mauritius và Botswana). Đối với các nước SADC, nhìn chung các thể chế có chất lượng tương đối cao, nền kinh tế có năng suất hàng hóa và lao động đạt hiệu quả và một hệ thống tài chính phát triển tốt.
Mặc dù các yếu tố y tế và giáo dục đang được quan tâm, nhưng nhìn chung vẫn hạn chế về năng lực kỹ thuật. Hệ thống quản lý nhà nước kém hiệu quả, trình độ dân trí kém và lực lượng lao động quốc gia thiếu kỷ luật là một trong những vấn đề nổi cộm nhất trong hoạt động kinh doanh ở khu vực SADC. Cơ sở hạ tầng không đầy đủ và khả năng tiếp cận tài chính không đầy đủ cũng là những trở ngại đáng kể.
COMESA
COMESA, bao gồm hai trong số 5 quốc gia lớn hàng đầu của châu Phi (Mauritius và Rwanda), cũng vượt trội hơn đáng kể so với các khu vực khác ở châu Phi.
Nhìn chung, các quốc gia COMESA có cơ sở hạ tầng và thị trường tài chính phát triển tốt, cũng như thị trường lao động và sản phẩm đạt năng suất cao. Trong khi đó, các chỉ số trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe cộng đồng, cũng như năng lực công nghệ còn thấp, khả năng tiếp cận các nguồn tài chính, sự tham nhũng, thuế cao và thiếu bộ máy quản lý hành chính chỉ là một ít trong số các yếu tố cản trở hoạt động kinh doanh của quốc gia.
Theo cả tiêu chuẩn khu vực và quốc tế, thị trường lao động của các nước thuộc Cộng đồng Đông Phi (EAC) nhìn chung có hiệu suất cao. Thị trường vốn dồi dào và các thể chế tương đối vững chắc, có khả năng đổi mới. Cơ sở hạ tầng, sự ổn định kinh tế, các yếu tố chăm sóc sức khỏe và giáo dục cũng như năng lực công nghệ của lục địa này chỉ ở mức dưới trung bình.
Sự tiếp cận các nguồn tài chính, quản lý yếu kém, áp thuế quá mức và cơ sở hạ tầng cung cấp không đầy đủ là một số yếu tố quan trọng cản trở hoạt động kinh doanh trong khu vực COMESA.
ECOWAS
Nhìn chung, các nước thành viên ECOWAS vượt trội hơn các khối trong khu vực khác về các chỉ số. Họ vượt trội về thể chế và sự đổi mới trong khi lại kém phát triển về y tế, giáo dục và cơ sở hạ tầng. Tiếp cận tài chính, tham nhũng, những gánh nặng về thuế quan, và nguồn cung cấp cơ sở hạ tầng không đủ là những khía cạnh thách thức nhất của hoạt động kinh doanh trong khối.
Hội nhập khu vực châu Phi theo Hiệp định AfCFTA
Các Hiệp định Thương mại Khu vực (RTA) là một trong những lý thuyết quan trọng thúc đẩy hội nhập khu vực ở châu Phi, từ những nỗ lực ban đầu được ghi nhận trong Chương trình nghị sự năm 2063 của châu Phi đến hiệp định thương mại khu vực gần đây nhất, tức là Khu vực Thương mại Tự do Lục địa châu Phi (AfCFTA).
Hội nhập khu vực đang ngày càng trở nên rộng khắp và phức tap hơn bao giờ hết trong thế giới hiện đại dưới tác động của hàng loạt chuyển động và các xung lực ngoại sinh. Hiệp định khu vực mới phải đối mặt nhiều thách thức từ việc thiết lập khuôn khổ thể chế quản trị hiệu quả, đến giải quyết vô số khó khăn về kinh tế của lục địa. Điều quan trọng cần lưu ý là, Hiệp định AfCFTA là sáng kiến từ trước được xây dựng thông qua 8 khối Cộng đồng Kinh tế Khu vực (RECs) được Liên minh châu Phi công nhận. Sự phát triển và chênh lệch về thu nhập đang là thách thức nghiêm trọng đối với các sáng kiến hội nhập tại châu Phi. Các cuộc tranh luận về AfCFTA thường tập trung vào việc hiệp định sẽ làm hài hòa các thị trường bị phân mảnh của châu Phi như thế nào, giảm sự chênh lệch trong phát triển kinh tế, giải quyết sự chồng chéo của các thành viên và nhiều hiệp định song phương hiện có, phát triển cơ sở hạ tầng, giảm chi phí kinh doanh cao cùng với nhiều thách thức khác.
Khi hiệp định AfCFTA có hiệu lực sẽ cho phép các quốc gia châu Phi giải quyết hạn chế đáng kể về khả năng cạnh tranh xuất khẩu, đồng thời khuyến khích sự đa dạng hóa sản phẩm và xuất khẩu, do đó nâng cao cơ hội tăng trưởng và phát triển cho các quốc gia ở châu Phi.
Hiệp định AfCFTA chủ yếu tập trung cải thiện thương mại nội khối châu Phi, nhưng đồng thời cũng cải thiện khả năng cạnh tranh của các quốc gia châu Phi trên thị trường toàn cầu. Toàn châu Phi đã liên tục rơi vào tình trạng thiếu kết nối với thương mại toàn cầu. Với tình trạng thiếu xuất khẩu và thương mại nội châu Phi hiện có, hiệp định AfCFTA sẽ mang lại những lợi ích đáng kể. Năm 2018, châu Phi chiếm 2,4% xuất khẩu của thế giới, với thương mại nội châu Phi chiếm 15% tổng kim ngạch xuất khẩu của châu Phi so với 58% trong khu vực châu Á và 67% ở khu vực châu Âu. Hơn nữa, hầu hết các hiệp ước cộng đồng kinh tế khu vực đều có thành công hạn chế trong việc phát triển thương mại giữa các thành viên, chỉ đạt trên mức bình thường. Để khả năng xuất khẩu thương mại tốt hơn, tạo cơ hội việc làm, phát triển cơ sở hạ tầng và tài trợ cho tăng trưởng nhanh và tăng trưởng chung, AfCFTA đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy các nền kinh tế châu Phi và bảo vệ họ khỏi tác hại tiềm ẩn hoặc sự biến động của giá hàng hóa toàn cầu, vấn đè về nguồn vốn chiếm phần lớn Ngoại thương của Châu Phi.
Sự hội nhập của châu Phi là điều hiển nhiên. Nếu các chính phủ châu Phi hành động một mình, họ sẽ là những quốc gia dễ bị tổn thương, bị gạt ra ngoài lề xã hội. Châu Phi được cho là lục địa lạc hậu nhất thế giới hiện nay, đã hơn 5 thập kỷ sau khi độc lập, nhưng mức độ kinh tế còn kém phát triển, sự nghèo đói, bất ổn chính trị và xung đột quân sự liên tục trong và giữa các chính phủ khác nhau. Mặc dù có nhiều ý kiến tán thành về những lợi thế của hội nhập kinh tế châu Phi, nhưng cách tiếp cận vẫn diễn ra từ từ và không liên tục. Ở quy mô cấp khu vực, tổ chức chính trị chính của Châu Phi, Liên minh Châu Phi (AU), hiện đang theo đuổi chương trình hội nhập khu vực, đây là một phần của kế hoạch cải cách và phát triển đổi mới nhằm tạo ra một thị trường lục địa châu Phi. [1]
Tác động kinh tế của Hiệp định AfCFTA đối với hội nhập khu vực
Những ghi nhận về hội nhập kinh tế khu vực của châu Phi không gây được ấn tượng. Thực tế là một số lượng lớn các hiệp định thương mại khu vực không có tác dụng gì trong việc kích thích thương mại nội khối, có thể gây khó khăn trong việc giải quyết các trở ngại đối với thương mại khu vực. Hơn nữa, sự phụ thuộc đáng kể vào các mặt hàng xuất khẩu chính đã hạn chế mức tăng trưởng, bởi vì phần chính là do ảnh hưởng của sự biến động giá cả sản phẩm, nhưng đây là một yếu tố nằm ngoài tầm kiểm soát của các quốc gia này và các chính sách đối nội của họ.
Trong quá trình thực hiện AfCFTA, có nhiều phương thức khác nhau mà thông qua đó, sự phân bổ năng suất và tích lũy lợi ích liên quan đến hội nhập khu vực có thể làm tăng sự phát triển kinh tế tổng thể và định hình lại các mô hình thương mại của châu Phi.
Hiệp định Thương mại Tự do Lục địa Châu Phi (AfCFTA) có khả năng thay đổi môi trường năng suất và khả năng cạnh tranh của khu vực (IMF, 2019). Các công ty sẽ thúc đẩy đầu tư và tận dụng lợi thế quy mô kinh tế như một phần của Hiệp định nhằm chuyển hướng từ việc chỉ khai thác nguồn tài nguyên thiên nhiên đã hướng tới các ngành sản xuất sử dụng nhiều lao động hơn.
Ngành công nghiệp châu Phi cũng có những dấu hiệu đáng mừng, tạo cơ sở cho Hiệp định AfCFTA thành công. Tỷ trọng GDP của ngành sản xuất đã chạm đáy sau khi giảm liên tục trong thời kỳ điều chỉnh cơ cấu, hiện ở mức khoảng 12% GDP ở khu vực châu Phi cận Sahara, đã giảm xuống dưới 10% trong cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008/2009. Tuy nhiên, sản lượng của ngành này đã tăng 91% về giá trị thực kể từ năm 2000 (Kruse et al., 2021).
Mặc dù khởi đầu ở cấp độ thấp, nhưng sự tiến bộ rất đáng kinh ngạc. Tự do hóa thương mại và đầu tư theo Hiệp định AfCFTA sẽ tăng cường đáng kể những nổ lực để đa dạng hóa nền kinh tế. Tác động của hiệp định đối với thương mại nội khối châu Phi dự kiến sẽ còn lớn hơn, nếu việc loại bỏ thuế quan đối với 97% thương mại nội khối của nền kinh tế mới nổi trên thế giới được tăng cường nhờ sự nỗ lực cải thiện các hướng dẫn và tiêu chuẩn tạo thuận lợi thương mại để giải quyết các vấn đề phi thuế quan không hiệu quả, thể chế hóa những thủ tục không theo quy định về thương mại xuyên biên giới (Afreximbank, 2020).
Hiệp định AfCFTA có khả năng củng cố và phát triển mới, thúc đẩy liên kết khu vưc, cũng như thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa bằng cách tạo điều kiện hình thành các chuỗi cung ứng mạnh mẽ hơn (WEF, 2021).
Trong bối cảnh các quốc gia châu Phi chọn tự do thương mại thay vì đóng cửa thị trường (de Melo và Twum, 2021), sự xuất hiện của AfCFTA với một khung khổ đầu tư thuận lợi và hạn chế rào cản thương mại sẽ thúc đẩy sự xuất hiện của hội nhập khu vực.
Do đó, điều này làm tăng sự cam kết của các quốc gia châu Phi, có thể vượt ngoài lĩnh vực sản xuất và chế tạo nguyên liệu thô hoặc chuỗi giá trị ngoài khu vực hơn là chỉ hướng tới nâng cấp thị trường cuối cùng.
Hơn nữa, sự hài hòa của AfCFTA và xu hướng hướng tới các quy tắc xuất xứ thống nhất thúc đẩy sự phát triển của liên kết khu vực. (Signé và Madden, 2021).
Kết luận
Hội nhập khu vực có tiềm năng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ và công bằng hơn, đồng thời góp phần giảm nghèo đói và thất nghiệp ở châu Phi (Anyanwu, 2014). Tuy nhiên, để đạt được những lợi ích như vậy cần tận dụng các cơ hội một cách thận trọng để hội nhập khu vực sâu rộng hơn.
Cụ thể như cho phép các nhà sản xuất châu Phi tiếp cận với các thị trường khu vực và tạo điều kiện thuận lợi kết nối các nhà sản xuất với các chuỗi giá trị phức tạp hơn trong khu vực. Điều này sẽ thúc đẩy khả năng cạnh tranh và năng lực của họ để tiến vào các thị trường toàn cầu nhiều cạnh tranh hơn. Khi được nhìn nhận dưới góc độ này, hội nhập khu vực đóng vai trò rất quan trọng để tăng năng suất và chất lượng cuộc sống về lâu dài.
Hội nhập khu vực mang lại cho các nước châu Phi cơ hội thảo luận những hạn chế hết sức quan trọng về khả năng cạnh tranh xuất khẩu do quy mô nhỏ của hệ thống kinh tế và địa lý/chi phí vận tải của họ, đồng thời đóng vai trò như một công cụ mạnh mẽ để thúc đẩy sự đa dạng sản phẩm và xuất khẩu, do đó làm tăng triển vọng tăng trưởng và phát triển đất nước.
Hội nhập khu vực cũng có thể tạo điều kiện để quy mô các nền kinh tế phát triển rõ nét hơn. Hội nhập khu vực cũng khuyến khích mở rộng sự đổi mới kỹ thuật và cho phép các quốc gia cạnh tranh với các nền kinh tế phức tạp hơn trên thị trường toàn cầu.
Hơn nữa, hội nhập khu vực tạo ra động lực cho các chính phủ theo đuổi các chính sách trong nước một cách hệ thống và quản lý kinh tế vĩ mô có kỷ luật hơn. Mặt khác, nó có thể hỗ trợ các khu vực đạt được hiệu quả về lợi thế quy mô kinh tế, cũng như tăng khả năng cung cấp và khả năng cạnh tranh của họ.
Châu Phi sẽ có thể hoàn thành các liên kết quan trọng còn thiếu, kết nối lục địa và thực hiện các cải cách để cho phép thương mại xuyên biên giới, đầu tư, dòng chảy tài chính và di cư thông qua các mục tiêu phát triển cơ sở hạ tầng khu vực.
Hội nhập ngày càng sâu rộng sẽ cải thiện an ninh lương thực bằng cách cho phép phát triển các mặt hàng thực phẩm trong thương mại nội khối châu Phi, cũng như khuyến khích tăng trưởng chuỗi sản xuất quốc tế và gia tăng giá trị sản phẩm ở châu Phi.
Đề xuất của GITFiC:
1. Việc thực hiện các mục tiêu tăng trưởng và phát triển kinh tế của châu Phi nên duy trì như là nguyện vọng cốt lõi của mỗi quốc gia đối tác. Đây là một mục tiêu sẽ tiếp tục gắn kết khu vực và dẫn đến việc tìm kiếm những cách thức mới hơn và sáng tạo hơn để hội nhập các nền kinh tế của khu vực tốt hơn nhằm vượt qua những cơn bão kinh tế toàn cầu của thế kỷ 21.
2. Phương hướng hợp tác trong thế kỷ này đòi hỏi các quốc gia phải vượt qua nỗi ám ảnh về chủ quyền, cùng hướng tới hành động chung nhằm đạt mục tiêu tăng trưởng kinh tế và phát triển trong bối cảnh hợp tác liên kết phát triển được đánh giá trên nền tảng những định hướng và kết quả dự kiến được thiết lập vào buổi đầu của quá trình hội nhập khu vực.
3. Cần tăng cường sự tham gia của các bên liên quan trong việc điều phối và hài hòa chính sách. Vai trò của khu vực tư nhân và xã hội dân sự đặc biệt phải được mở rộng, và cần phải khai thác sự hợp tác dưới hình thức đối tác công tư nhiều hơn. Điều này sẽ dẫn đến các phương pháp hiệu quả hơn để đạt được các mục tiêu hội nhập.
4. Cuối cùng, cần có nhiều nghiên cứu chuyên biệt hơn về châu Phi, đặc biệt là phương thức tạo sự đa dạng hóa của các nền kinh tế ở châu Phi gắng kết với sự hội nhập kinh tế. Đề xuất nhiều lựa chọn để mở rộng nền tảng kinh tế của khu vực. Kết quả của những nghiên cứu này nên hướng đến các sáng kiến chính sách cần được thực thi để quá trình hội nhập hoạt động hiệu quả.
Nguồn: Modern Gana
Từ khóa: Hiệp định AfCFTA, tác động kinh tế, sự hội nhập khu vực châu Phi
