Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) với mục đích tạo ra kết nối giữa tuyếnđường bộ và đường biển thông qua mạng lưới các dự án cơ sở hạ tầng toàn cầu, nhằm tạo điều kiện thuận lợi để lưu thông hàng hóa và sự di chuyển. Tầm nhìn về sự liên kếtnày đượcHiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) hướng đến chứ không chỉ xuất phát từ phíaTrung Quốc.
Bản thân các nước ASEAN cũng có ý tưởng tăng cường sự kết nối với nhau. Ví dụ điển hình là sáng kiến về một tuyến đường sắt xuyên Á, nhưng không bắt nguồn từ Trung Quốc mà từ chính Malaysia và ASEAN. Hơn nữa, ASEAN đã thiết lập Kế hoạch Tổng thể về Kết nối Kinh tế Cộng đồng ASEAN vào năm 2025.
Vớikhát vọng kết nối khu vực đã có từ trước đây cùng với mong muốn của Trung Quốc, BRI được đưa ra nhằm thúc đẩy vai trò quan trọng của Trung Quốc trên trường quốc tế quốc tế bằng khả năng tăng trưởng về tài chính và công nghệ của nước này.
Tuy nhiên, những kỳ vọng và lợi ích từ việc kết hợp hoàn hảo này vẫn không đảm bảo BRI có thể giữ được trật trự an ninh hay sự bình yên giữa Trung Quốc và các nước ASEAN. Gần 9 năm sau khi BRI ra mắt, quan hệ giữa Trung Quốc và ASEAN mặc dù phần lớn ổn định, nhưng vẫn chưa được cải thiện rõ rệt. Thay vào đó, sự nghi ngờ đối với Trung Quốc ngày càng gia tăng vìchính sách đối ngoại dưới thời Tập Cận Bình có thiên hướng đối đầu và vìchủ nghĩa dân tộc hơn.
Đỉnh điểm là tranh chấp Biển Đông trong quan hệ Trung Quốc-ASEAN khi việc Trung Quốc phô trương sức mạnh quân sự và thiết lập các tiền đồn trên các đảo nhân tạo. Điều này làm gia tăng nhận thức về mối đe dọa của các quốc gia đang bị tranh chấp ở Đông Nam Á. Mặc dù Bắc Kinh muốn giữ cho các tranh chấp lãnh thổ tách biệt khỏi quan hệ tổng thể với các nước ASEAN, thì trong mắt các nước ASEAN, sức mạnh kinh tế của Bắc Kinh luôn được liên kết với sức mạnh quân sự.
Do chính sách đối ngoại cứng rắn hơn của Trung Quốc, những nghi ngờ về ý định của Trung Quốc và đòn bẩy kinh tế và chính trị mà Trung Quốc có thể sử dụng thông qua BRI đã tăng lên. Cuộc khảo sát thường niên của Viện ISEAS-Yusof Ishak cho thấy niềm tin vào Trung Quốc của các nước Đông Nam Á đã giảm trong những năm qua.
Hơn nữa, trong khi cơ sở hạ tầng có thể là một lợi ích cho các nước đang phát triển, nó cũng có thể là một nguồn phụ thuộc. Cơ sở hạ tầng là một nguồn sức mạnh, cả về vật chất và phi vật chất. Về mặt vật chất, cơ sở hạ tầng, chẳng hạn như các tuyến đường bộ và đường sắt, đóng một vai trò quan trọng trong việc hô trường quyền lực và khả năng gây chiến tranh.
Ở khía cạnh phi vật chất, cơ sở hạ tầng có ảnh hưởng đến việc tạo dấu ấn thông qua việc thiết lập cấu trúc quyền lực. Nó có thể tạo ra sự mất cân bằng trong các mối quan hệ dựa vào quyền lực, nơi các quốc gia yếu hơn có thể coi là quốc gia phụ thuộc và đóng góp những lợi ích cho quốc gia mạnh hơn.
Do đó, cơ sở hạ tầng là phương tiện thể hiện sức mạnh của Trung Quốc, khiến các quốc gia ASEAN thêm lo lắng. Mặc dù, cũng kỳ vọng thu được lợi ích từ sự phát triển của Trung Quốc, các nước ASEAN đồng thời lo sợ việc phụ thuộc quá mức vào Bắc Kinh dẫn đến các thỏa hiệp về chủ quyền của họ.
Ngoài ra, các dự án BRI kéo theo những chi phí môi trường và xã hội cho các nước nhận đầu tư. Hơn nữa, như một phần trong chiến lược BRI, những dự án của Bắc Kinh là tiếp cận và kết hợp những người gốc Hoa sống ở các nước ASEAN đã dẫn đến căng thẳng sắc tộc gia tăng.
Người dân địa phương cũng phẫn nộ trước làn sóng lao động Trung Quốc. Các câu hỏi đã đặt ra về việc liệu người dân địa phương có được hưởng lợi về việc làm, đào tạo và chuyển giao công nghệ hay không. Ngoài ra còn có các chi phí môi trường đặt lên các quốc gia sở tại vì việc xây dựng đã dẫn đến lở đất, lũ lụt và ô nhiễm nguồn cung cấp nước.
Mặt khác, độ tin cậy của các nghiên cứu về tác động môi trường thường bị nghi ngờ vì chúng thường do người Trung Quốc thực hiện. Mặc dù sau khi cân nhắc kỹ, BRI có thể giải quyết cơn khát về cơ sở hạ tầng ở các nước ASEAN, nhưng các các chi phí xã hội và môi trường đã làm giảm bớt sự nhiệt tình đối với BRI.
Sự phát triển của BRI cũng diễn ra trong bối cảnh cạnh tranh Mỹ-Trung. Dù rằng Mỹ vẫn chưa đưa ra bất kỳ thỏa thuận hoặc gói cơ sở hạ tầng nào có thể cạnh tranh với BRI, nhưng Mỹ nhấn mạnh sự quan tâm về chất lượng cơ sở hạ tầng, đã kết hợp với Úc và Nhật Bản để khởi động “Mạng lướiBlue Dot” nhằm cạnh tranh với BRI. Thực tế, các nước trong khu vực không muốn bị kẹt giữa hai siêu cường. Do đó, bất chấp sự phát triển vượt bậc về kinh tế của Trung Quốc thông qua BRI, các nước ASEAN vẫn thận trọng với việc tỏ ra đứng về phía Trung Quốc trong các vấn đề chính trị và chiến lược.
Giải pháp để sáng kiến BRI có thể cải thiện quan hệ Trung Quốc-ASEAN
Thứ nhất, Bắc Kinh cần quan tâm nhiều hơn đến những gì đang diễn ra trên thực địa. VìBRI bao gồm một loạt nhiều dự án. NếuBắc Kinh không giám sát tất cả các kế hoạch, dẫn đến những diễn biến không mong muốn sẽ không được kiểm soát.
Ví dụ điển hình nhất là ảnh hưởng của các khoản đầu tư từ Trung Quốc vào Sihanoukville, nơi có cảng biển nước sâu duy nhất của Campuchia. Dòng tiền đầu tư người lao động và khách du lịch của Trung Quốc đã biến Sihanoukville thành một vùng đất của tệ nạn, tham nhũng và tội phạm, dẫn đến sự phẫn nộ của toàn dân Campuchia.
Sau nhiều năm không có động thái phản hồi đối với ý kiến địa phương, vào năm 2020 Bắc Kinh và Phnom Penh cuối cùng đã nỗ lực để kiềm chế một số hành vi thái quá. Theo đề nghị của chính phủ Trung Quốc, chính phủ Campuchia đã đóng cửa các hoạt động cờ bạc trực tuyến ở Sihanoukville.
Có thể thấy nhận thức và phản ứng nhanh với bối cảnh và sự phát triển của địa phương, đồng thời làm việc với các chính phủ nước sở tại để giảm thiểu tác động xã hội và môi trường của BRI sẽ giúp cải thiện các mối quan tâm của địa phương.
Thứ hai, Trung Quốc cần quản lý tốt hơn BRI. Nó cần đảm bảo rằng các thủ tục đánh giá tác động môi trường đang được các chuyên gia độc lập tiến hành một cách thích hợp và theo các tiêu chuẩn quốc tế. Chất lượng của các dự án cơ sở hạ tầng không nên chạy theo tốc độ đề án. Trung Quốc cũng nên minh bạch hơn với dữ liệu để chống lại các cáo buộc về “ngoại giao bẫy nợ” do BRI gây ra.
Thứ ba, Trung Quốc nên giảm bớt sự mâu thuẫn trong chính sách đối ngoại của mình. Trung Quốc nên có nhiều chính sách đối ngoại tích cực hơn trong việc phục vụ tiêu dùng trong nước và những chính sách có liên quan đến sự cạnh tranh với Mỹ, đồng thời Trung Quốc cần lưu ý đến ảnh hưởng của những động thái này đối với Đông Nam Á để tối đa hóa tiềm năng của BRI.
Thực chất, khát vọng lãnh đạo của Trung Quốc không thể thực hiện được, nếu không có những quốc gia theo sau, sẵn sàng ủng hộ sự trỗi dậy và chấp nhận vai trò lãnh đạo của Trung Quốc.
Do đó, BRI cần đáp ứng nhu cầu quan trọng trong việc phát triển cơ sở hạ tầng của Đông Nam Á, và các nguồn lực mà Trung Quốc đã đổ vào đó không nên bị lãng phí. Trung Quốc cần phải nổ lực nhiều hơn nữa trong việc trấn an khu vực, không chỉ bằng lời nói mà bằng hành động thiết thực. Trung Quốc cần xây dựng lòng tin bằng cách giảm bớt các chính sách cứng rắn ở Biển Đông, đảm bảo vai trò trung tâm của ASEAN và tham gia vào cạnh tranh với Mỹ một cách hiệu quả hơn.
Nguồn: SCMP
Từ khóa: Trung Quốc, ASEAN, sáng kiến BRI, trật tự an ninh
