Năm 2013, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã khởi xướng một dự án cơ sở hạ tầng với tên gọi Sáng kiến Vành đai và Con Đường (BRI) – thường được biết đến với tên gọi Con đường Tơ lụa mới.
Sáng kiến này bao gồm một tập hợp những dự án phát triển và đầu tư trải dài từ Đông Á đến châu Âu trên cơ sở tuyến đường thương mại do quốc gia hơn 1 tỷ dân thiết lập tư hơn ngàn năm trước.
BRI, theo đó, sẽ giúp Trung Quốc mở rộng tầm ảnh hưởng kinh tế và chính trị toàn cầu. Với sáng kiến đã nêu, nền kinh tế số 2 thế giới dự kiến sẽ thúc đẩy hoạt động đầu tư thông qua các khoản vay và hỗ trợ cung ứng cho nhiều nước đang phát triển – những chủ thể với thành tích quản trị và dân chủ yếu kém thường bị chỉ trích bởi các quốc gia Phương Tây.
Trung Quốc, với BRI, từng được kỳ vọng sẽ đóng vai trò là đối tác giá trị đối với nhiều nền kinh tế đang cần vốn cho hoạt động phát triển. Tuy nhiên, thực tế là nhiều quốc gia đã rơi vào bẫy nợ của cường quốc tỷ dân trong bối cảnh họ không thể trả những khoản vay khổng lồ do các ngân hàng xứ Trung cung ứng.
Phương Tây hiện đã thức tỉnh trước viễn cảnh nền kinh tế số 2 thế giới dùng BRI là công cụ để gia tăng ảnh hưởng cũng như nhào nặn chính sách ngoại giao tại những nước tham gia vào Sáng kiến nêu trên. Ấn Độ, quốc gia láng giềng của Trung Quốc ngày càng lo ngại việc BRI mở rộng ảnh hưởng đến Pakistan - quốc gia mà họ đang có tranh chấp xung quanh khu vực Kashmir.
Nhiều cường quốc phương Tây đang ngày càng quan ngại về những dự án thiếu minh bạch, đầy rẫy tham nhũng, phụ thuộc lớn vào vay nước ngoài cũng như gây hại đến môi trường phát sinh từ những công trình do BRI tài trợ.
Sự lo ngại đã nêu chính là nguyên nhân buộc các quốc gia phương Tây cũng như nhiều liên minh khu vực nhanh chóng thiết lập một cơ chế thay thế BRI nhằm chặn tầm ảnh hưởng của Trung Quốc
Nỗ lực mới nhất Phương Tây chính là Sáng kiến “Xây dựng lại Thế giới tốt hơn” (B3W) – ý tưởng của Tổng thống Hoa Kỳ Joe Biden trong cuộc gặp nhóm 7 nền kinh tế phát triển nhất thế giới (G7) trong năm 2021.
Những nỗ lực đa diện với cùng mục tiêu
Cần phải nhấn mạnh rằng, nỗ lực nhằm kiểm soát sự phát triển của quốc gia đông dân nhất thế giới không phải là điều gì mới mẻ. Thực chất, khu vực Ấn Độ - Thái Bình Dương không lạ gì với sự liên kết giữa các nước nhỏ với cùng quan ngại nhằm ứng phó nhiều thách thức an ninh phi truyền thống đang đe dọa hòa bình khu vực.
Cơ chế Đối thoại an ninh 4 bên (Quad) gồm Ấn Độ, Nhật Bản, Úc và Hoa Kỳ là một ví dụ cụ thể cho nỗ lực đã nêu. Liên minh này được hình thành nhằm giải quyết các vấn đề như di cư, an ninh thông tin, biến đổi khí hậu, buôn lậu ma túy, chia sẻ thông tin tình báo liên quan đến an toàn hàng hải.
Sau khi đại dịch COVID-19 bùng phát, cơ chế này còn có thêm nhiệm vụ xử lý nhiều vấn đề liên quan đến giảm nhẹ tác động từ thiên tai, mua sắm vắc-xin, chia sẻ thông tin về phát triển công nghệ và cơ sở hạ tầng.
Các quốc gia tham gia QUAD, tuy nhiên, tránh phô diễn mình như một liên minh quân sự, đồng thời kiềm chế bị cuốn vào những tranh chấp quân sự với xứ Trung.
Thay vào đó, Ấn Độ, Úc, Nhật và Mỹ tập trung vào kết nối ngoại giao hướng đến thúc đầu tư. Những nước nêu trên, trên bình diện chung, đều có lợi ích riêng trong vấn đề bảo đảm an ninh tại Ấn Độ Dương trong bối cảnh khu vực này dự báo chiếm 20% GDP của thế giới vào năm 2025.
Các thành viên Quad muốn thiết lập một quy tắc chung cấp độ khu vực “rộng mở và bao trùm” cũng như hy vọng rằng hợp tác giải quyết những vấn đề phi truyền thống có thể giúp họ đạt được nhiều mục tiêu riêng biệt.
Hợp tác giữa những cường quốc, cuối cùng sẽ mang lại lợi ích cho các quốc gia nhỏ hơn, giúp họ có thêm tự tin để buộc Trung Quốc phải minh bạch và dân chủ hơn khi cung ứng tài chính và hỗ trợ cho các dự án thuộc BRI.
Ấn Độ và Nhật Bản, trước đó đã thiết lập một liên minh song phương trên cơ sở Thỏa thuận về Hàng lang phát triển Á-Phi. Đây là môt cấu trúc tương hỗ về kinh tế với mục tiêu cải thiện cơ sở hạ tầng và kết nối số tại châu Phi thông qua sự trợ giúp của hai cường quốc Á châu.
Mối liên kết giữa Nhật Bản và Ấn Độ được hy vọng sẽ hỗ trợ phát triển nhiều dự án liên quan đến quản lý thiên tai, năng lượng, nông nghiệp, dược phẩm, sức khỏe, và tăng cường kỹ năng.
Tokyo và New Dehli tự tin rằng AAGC sẽ là một sự thay thế phù hợp với Sáng kiến Vành đai- Con đường của Trung Quốc. Chi phí của các dự án thuộc AAGC cũng sẽ thấp hơn đáng kể so với chi phí nhiều dự án có liên quan đến BRI
Tuy nhiên, tác động AAGC là không đáng kể do yêu cầu khắt khe về loại hình dự án cấp vốn – khác xa với tính chất rộng mở của BRI.
Vấn đề lớn nhất trong mô hình sáng kiến nêu trên chính là các dự án được cung cấp tài chính buộc phải có sự liên kết nhất định với Nhật Bản hoặc Ấn Độ.
Khác biệt về lợi ích giữa các quốc gia và cộng đồng doanh nghiệp có liên quan là nguyên nhân dẫn đến sự thiếu hợp tác thực chất, qua đó kìm hãm sự tiến triển của AAGC.
Bên cạnh đó, Hoa Kỳ, Nhật Bản và Úc cũng đề xuất một cơ chế khác với tên gọi Mạng lưới điểm xanh với hy vọng làm suy yếu tầm ảnh hưởng của BRI. Mục đích chính của thiết chế này chính là thúc đẩy cải cách hiện đại hóa cơ sở hạ tầng trên cơ sở minh bạch và bền vững.
Ba quốc gia nêu trên hy vọng Mạng lưới điểm xanh có thể là chất xúc tác lôi kéo sự hỗ trợ của khu vực tư nhân nhằm phản kháng lại bản chất thiếu minh bạch và đầy toan tính của các dự án do BRI tài trợ. Tuy vậy, cơ chế này cũng không mấy thành công do thiếu vắng một hệ thống cấp vốn và cho vay tương tự như BRI.
Thách thức phía trước
Có thể nói, mặc dù có nhiều nỗ lực nhằm hình thành những cấu trúc thay thế BRI, hầu hết ý tưởng trong hiện tại đều không hiệu quả.
Trong bối cảnh toàn cầu đầy phức tạp, sự hiện diện của Sáng kiến B3W có ý nghĩa quan trọng. Mục tiêu của Sáng kiến là giúp giải quyết sự thiếu hụt 40 nghìn tỷ USD vốn đầu tư vào cơ sở hạ tầng tại các quốc gia đang phát triển.
Nhóm G-7 cùng những nước có cùng mục tiêu hy vọng B3W có thể giúp huy động nguồn vốn tư nhân cho nhu cầu tài chính phát triển hạ tầng. Do đó, về nhiều mặt B3W chia sẻ sự tương đồng lớn với Mạng lưới điểm xanh.
Trên cơ sở thiết chế đã nêu, các nền kinh tế đang phát triển có thể phát triển những dự án có tính minh bạch cao, thân thiện với môi trường và kiến tạo dân chủ.
Phương Tây hy vọng các dự án do B3W cung cấp tài chính có thể giúp nhiều quốc gia đang phát triển tránh rơi vào bẫy nợ của Trung Quốc cũng như hình thành một thiết chế đầy đủ ngăn chặn tham vọng thống trị toàn cầu của đất nước hơn 1 tỷ dân.
Vậy nhưng, B3W cũng đang phải đối mặt với hàng loạt thách thức trong nội tại. Thực tế, mặc dù nước Anh hào hứng cùng Hoa Kỳ tham gia một nỗ lực chung nhằm kiềm chế Trung Quốc, Đức cùng hàng loạt quốc gia Âu châu khác lại đang duy trì mối quan hệ thương mại sâu rộng với nền kinh tế số 2 thế giới.
Ví dụ, Ý, quốc gia đồng thời là thành viên của khối G-7 và BRI đã và đang làm phức tạp thêm mục tiêu và định hướng B3W đã đặt ra. Bên cạnh đó, nhiều nghi ngờ nổ ra xung quanh việc vốn tư nhân được huy động tại B3W cũng chỉ nhằm mục đích mang lại lợi ích cho các doanh nghiệp tại các nền kinh tế phát triển.
Một số bên cũng quan ngại về việc khu vực tư sẽ khó đọ được với với nguồn vốn và hỗ trợ từ chính phủ đối với các dự án thuộc BRI.
Thực chất, các nước phương Tây có mối quan hệ lịch sử đầy biến động với nhiều nước đang phát triển do quá khứ thực dân và áp đặt cải cách dân chủ không phù hợp.
Những vấn đề đã nêu đã và đang gây nên tâm lý bảo vệ chủ quyền tại những quốc này đồng thời đẩy họ xa hơn về phía Trung Quốc – nền kinh tế sẵn sàng cung ứng tài chính mà không có bất kỳ điều kiện đi kèm nào.
Tuy khó khăn bủa vây nhưng về trên nhiều phương diện, B3W thực sự là cơ chế đầy hứa hẹn giúp ngăn chặn tham vọng của xứ Trung.
Phương Tây cần giành lại lòng tin từ các nền kinh tế đang phát triển thông qua những hành động thực chất giúp họ vươn mình trên bàn cờ chính trị thế giới thay vì chỉ tập trung xin lỗi và sửa sai như trong quá khứ.
Về phần Ấn Độ, B3W thật sự là cơ hội đáng kể để quốc gia hơn 1 tỷ dân phát triển quan hệ với các đối tác phương Tây đồng thời đóng một vai trò lớn hơn trong việc kiềm tỏa tầm ảnh hưởng của Trung Quốc.
Vai trò lịch sử của Ấn Độ như một nhà đầu tư và nâng đỡ chiến lược đối với các nước Á-Phi thực sự có thể giúp giảm nỗi ám ảnh thống trị phương Tây do B3W mang lại.
Nguồn: Khabarhub
Từ khóa: Ấn Độ, B3W, BRI, Trung Quốc
