Thời điểm hiện tại, thỏa thuận thương mại giai đoạn một giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới sắp hết hạn. Các chuyên gia Trung Quốc cho rằng vấn đề từ phía cung sẽ là trở ngại cho việc đáp ứng các mục tiêu mua hàng của Trung Quốc.
Nhiều nguồn tin ở Trung Quốc cho hay, hai nước đã tham gia vào các cuộc thảo luận giai đoạn một ở nhiều cấp độ khác nhau, với tần suất nhiều hơn so với thông tin đã công khai trên báo chí. Trước hội nghị thượng đỉnh Xi-Biden vào tháng 11, phía Trung Quốc cam kết sẽ “mua bất cứ thứ gì mà Mỹ có thể vận chuyển”.
Tuy nhiên, hiện Trung Quốc đang chưa đáp ứng được cam kết mua thêm hàng hóa và dịch vụ của Mỹ trị giá ít nhất 200 tỷ USD so với mức năm 2017, bao gồm cả hàng hóa vật chất trị giá 162,1 tỷ USD.
Theo báo cáo của Viện Kinh tế Quốc tế Peterson (PIIE), tổng lượng mua hàng hóa Hoa Kỳ từ tháng 1 năm 2020 đến tháng 10 năm 2021 của Trung Quốc chỉ đạt 60% tổng số cam kết.
Theo các nhà phân tích, sự gián đoạn chuỗi cung ứng gia tăng trong năm nay đã khiến việc nhập khẩu hàng hóa Mỹ trở nên khó hơn đối với Trung Quốc. Tuy vậy, gián đoạn chuỗi cung ứng không phải là nguyên nhân chính.
Trong hai năm qua, yếu tố chính thúc đẩy việc Trung Quốc tăng mua hàng luôn xuất phát từ lý do kinh tế.
Đối với một số sản phẩm, Trung Quốc sẵn sàng sử dụng quyền lực nhà nước để tích trữ trong bối cảnh thị trường hàng hóa có nhiều biến động. Còn đối với những mặt hàng còn lại, Trung Quốc chỉ đơn giản là không cần, hoặc không sẵn lòng mua quá nhiều.
Gián đoạn logistics của chuỗi cung ứng
Rõ ràng, sau khi xem xét từ cả góc độ cung và cầu, cựu tham tán kinh tế và thương mại tại lãnh sự quán Trung Quốc ở New York và San Francisco He Weiwen cho biết mục tiêu đã xa rời thực tế ngay từ đầu.
Theo ông He: “Thứ nhất, Trung Quốc không cần nhiều hàng hóa như vậy chỉ trong hai năm. Thứ hai, Hoa Kỳ cũng không thể cung cấp nhiều thứ như vậy trong cùng thời gian”.
Ban đầu, Covid-19 là nguyên nhân gây ảnh hưởng đến cung và cầu. Tuy nhiên, sang tới năm 2021, sự gián đoạn logistics của chuỗi cung ứng tiếp tục gia tăng khiến các chuyên gia Trung Quốc tin rằng trở ngại thực sự xuất phát từ phía nguồn cung.
Lu Xiang, một chuyên gia về Mỹ-Trung tại Học viện Khoa học Xã hội Trung Quốc (CASS), đã khảo sát hoạt động của các công ty vận tải biển Trung Quốc trong những tháng gần đây. Các công ty tham gia khảo sát cho biết những container mà họ dùng để vận chuyển hàng hóa sang Mỹ trong năm nay hầu hết đều đã quay lại mà không chở theo hàng hóa nào nhập về. Đây là một vấn đề thực tế.
Theo người đứng đầu nhóm nghiên cứu Freightos là Judah Levine thì thông thường khoảng 55-60% container trên các tàu vận tải ngược từ Mỹ đến Châu Á là rỗng, phần còn lại là hàng xuất khẩu. Tuy nhiên, hiện tại số container rỗng đã tăng lên khoảng 75-80%.
Lý do chính là sự chênh lệch giá cả lớn, tùy thuộc vào hướng hàng hóa đang di chuyển về điểm đến nào.
Trong quý 3 năm nay, giá vận chuyển bờ biển phía Tây Châu Á - Hoa Kỳ đã tăng lên 26.000 USD/container cỡ 40 feet, đắt gấp 20 lần so với chuyến ngược lại. Điều này là do nhu cầu đối với các sản phẩm của Trung Quốc tăng lên. Sau đó thì giá cả có giảm xuống một ít nhưng nhìn chung, chặng đi từ phía đông xuyên Thái Bình Dương đến bờ tây của Hoa Kỳ vẫn cao hơn khoảng 17 lần so với chặng về.
Levine giải thích: “Các container xuất khẩu của Hoa Kỳ đã được chất hàng sẽ mất nhiều thời gian hơn để xếp lên tàu [so với các container rỗng]; hơn nữa, các hãng vận tải sẽ phải đợi những container này đến điểm đến cuối cùng ở Châu Á, được dỡ hàng và được đưa trở lại. Kết quả là, có những trường hợp đặt hàng container xuất khẩu của Hoa Kỳ bị trì hoãn hoặc bị hủy bỏ vì container rỗng”.
Cung ứng năng lượng trong bối cảnh thiếu hụt năng lượng toàn cầu
Nhiều mặt hàng chính mà Trung Quốc nhập khẩu từ Mỹ ít bị ảnh hưởng bởi sự gián đoạn vận tải vì được chở bằng các loại tàu khác, trong đó bao gồm các sản phẩm ngành năng lượng.
Trong ba lĩnh vực năng lượng, sản xuất và nông nghiệp thì xuất khẩu năng lượng của Mỹ sang Trung Quốc có kết quả kém nhất dù sức mua của tất cả đều tăng đáng kể so với mức năm 2017. Dữ liệu PIIE cho thấy việc mua các sản phẩm năng lượng của Trung Quốc chỉ đạt 37% mục tiêu giai đoạn một tính đến tháng 10 năm nay.
Trong số 67,7 tỷ USD cam kết mua các sản phẩm năng lượng thì có gần 60% tổng giá trị là dầu thô. Tuy nhiên, theo PIIE, tính đến tháng 10 thì Trung Quốc mới chỉ mua 34% mục tiêu dầu thô.
Ngay cả trước khi thỏa thuận có hiệu lực, Bloomberg đã báo cáo rằng ngành năng lượng Mỹ không đủ năng lực sản xuất để đáp ứng mục tiêu.
Trong khi đó, sản lượng dầu hàng năm của Hoa Kỳ vẫn ở dưới mức năm 2019. Các nhà đầu tư trong ngành này khá thận trọng khi mở rộng sản xuất, một phần do lợi tức đầu tư kém hơn giai đoạn trước năm 2020, phần còn lại do áp lực ngày càng tăng trước mục tiêu đạt trung hòa các-bon.
Theo Sophie Fenglei Shi, giám đốc thị trường dầu tại IHS Markit, một trong các yếu tố khiến thị trường Trung Quốc muốn nhập khẩu dầu thô Mỹ là do hệ thống lọc dầu của nước này.
Dầu thô Mỹ xuất khẩu sang các nước khác thuộc loại ngọt nhẹ, trong khi các nhà máy lọc dầu của Trung Quốc được thiết kế để chế biến những loại nặng hơn và chua hơn. Dầu thô “ngọt” chứa lượng lưu huỳnh rất thấp, trong khi dầu thô “chua” chứa tới 2% lưu huỳnh.
Bà Shi cho hay: “Nhu cầu của Trung Quốc đối với các loại nặng hơn và chua hơn dự kiến sẽ tăng lên. Các công ty lọc dầu chính của Trung Quốc đều được thiết kế để chạy trên các loại này. Điều này càng làm tăng thêm khó khăn trong việc đạt được giao dịch mà đôi bên cùng có lợi. Hệ thống lọc dầu của Trung Quốc sẽ khó có thể hấp thụ các loại dầu nhẹ của Mỹ nếu không tối ưu hóa hoạt động và lợi nhuận lọc dầu. Trong khi đó, các nhà sản xuất và thương mại Mỹ cũng khó có thể giảm giá cho những hoạt động chuyển đổi này. Dù sao, vẫn có những nước nhập khẩu khác có hệ thống lọc dầu phù hợp với dầu thô của Mỹ”.
Mặt khác, việc nhập khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của Trung Quốc từ Mỹ cũng tăng mạnh trong hai năm qua. Tuy nhiên, theo Jenny Nguyen Yang, Giám đốc cấp cao của Hợp đồng tương lai khí, điện và năng lượng Greater China tại IHS Markit, dù tăng cỡ nào cũng khó mà lấp đầy khoảng trống của dầu thô vì LNG chỉ là một phần nhỏ trong tổng thương mại của lĩnh vực năng lượng.
Dự trữ nông sản
Theo dữ liệu của PIIE, nông nghiệp là lĩnh vực hoạt động tốt nhất trong các giao dịch thương mại Mỹ - Trung, với lượng mua thực tế đạt 83% so với mục tiêu giai đoạn một tính đến tháng 10 năm nay.
Nhu cầu nhập khẩu ở nước ngoài cao đến nỗi nông dân Mỹ đã phải khó khăn vô cùng khi xử lý các thủ tục xuất khẩu trong bối cảnh dịch vụ logistics bị gián đoạn, đặc biệt là đối với các sản phẩm được vận chuyển bằng container.
Việc vận chuyển hàng hóa nông nghiệp sang Trung Quốc chắc chắn bị ảnh hưởng, nhưng sẽ không quá nhiều lo ngại. Các sản phẩm chính, bao gồm đậu nành, được vận chuyển bằng tàu rời, ít bị ảnh hưởng bởi tắc nghẽn cảng như so với tàu container.
Nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện Nghiên cứu Chính sách Lương thực Quốc tế ở Washington là Joseph Glauber cho biết: “Hầu hết các vấn đề đều xảy ra ở loại vận tải sử dụng container. Tỷ giá giảm xuống hàng loạt. Hầu hết các loại ngũ cốc và đậu nành mà Trung Quốc nhập khẩu sẽ không được vận chuyển bằng container”.
Mặt khác, việc Trung Quốc gia tăng mua các sản phẩm nông nghiệp của Mỹ là động lực chính khiến giá thực phẩm trên thị trường thế giới tăng trong năm nay. Hầu hết đứng sau các vụ mua bán kỷ lục đều là doanh nghiệp nhà nước của Trung Quốc.
Nick Marro, nhà phân tích hàng đầu về thương mại toàn cầu tại Economist Intelligence Unit, cho biết: “Điều này sẽ đòi hỏi một mức độ can thiệp của nhà nước vào thị trường để bù đắp cho việc không có “nhu cầu thực sự”. Điều này trái ngược với tổng thể cách tiếp cận của Hoa Kỳ đối với mô hình kinh tế của Trung Quốc”.
Còn theo Lin Guofa, nhà phân tích cấp cao của công ty tư vấn Bric Agricultural Group, Trung Quốc có thể sẽ mua ngũ cốc của Mỹ càng nhiều càng tốt.
Lin nói: “Nhà nước muốn tăng lượng dự trữ. Trung Quốc có đủ kho bãi để chứa những sản phẩm nông nghiệp này, đồng thời kỳ vọng rằng giá lương thực sẽ tăng trong năm nay”.
Ông cũng lưu ý rằng, với việc trở thành kho dự trữ nông sản quan trọng, Bắc Kinh đảm bảo được quyền kiểm soát thị trường nhiều hơn, dễ dàng ứng phó với biến động để duy trì ổn định xã hội.
Nhập khẩu sản xuất trong bối cảnh tiêu thụ giảm sút
Khác với hàng hóa nông nghiệp, Trung Quốc không cần phải dự trữ nhiều loại sản phẩm chế tạo, đặc biệt là do tiêu thụ nội địa các mặt hàng này giảm đi kể từ khi đại dịch xảy ra.
Chad Bown, thành viên cấp cao của PIIE, cho biết: “Sự thiếu hụt lớn trong ngành sản xuất là ô tô và máy bay. Điều này rõ hơn từ một năm trước. Tuy nhiên, thực tế thì sự thiếu hụt đã diễn ra năm 2018, rất lâu trước khi chuỗi cung ứng bị gián đoạn vào năm 2021”.
Theo Hao Zhou, chuyên gia kinh tế cấp cao về các thị trường mới nổi tại ngân hàng Commerzbank, mặc dù hoạt động mua ô tô ở Trung Quốc đang phục hồi sau đại dịch, nhưng khối lượng bán ra vẫn thấp hơn nhiều so với trước.
Trong khi đó, sản phẩm lớn nhất của Boeing là chiếc máy bay chở khách 737 MAX đã ngừng hoạt động kể từ tháng 3 năm 2019 sau hai vụ tai nạn chết người; các giao dịch mua mới dự kiến sẽ tiếp tục vào đầu năm tới.
Còn chất bán dẫn lại là một câu chuyện khác. Bown cho biết, Mỹ có thể cắt nguồn cung cấp chất bán dẫn cho Trung Quốc vì lý do an ninh quốc gia, do đó, các công ty như Huawei và SMIC đã tích trữ mặt hàng này trong hai năm qua. Vì thế, việc mua bán dẫn đã vượt quá mục tiêu giai đoạn một.
Bước tiếp theo
Thỏa thuận thương mại giai đoạn một sẽ hết hạn vào cuối năm nay, các cuộc đàm phán thương mại chính thức có thể sắp diễn ra, song những bất ổn và căng thẳng trong quan hệ song phương giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới vẫn tồn tại.
Đại diện Thương mại Hoa Kỳ Katherine Tai nói với các phóng viên rằng chính quyền Biden đang “gây sức ép” với Trung Quốc và có ý định buộc Trung Quốc phải chịu trách nhiệm về thỏa thuận thương mại sắp hết hạn.
Theo chuyên gia Lu Xiang (CASS), việc mua bán không nên là một trở ngại qua trong các cuộc đàm phán, vì cả hai bên đều có quyền chấm dứt hợp đồng một cách vô điều kiện. Trên thực tế, cả hai nước đều đã không thực hiện quyền đó.
Ông Lu nói: “Vì Trung Quốc chưa chấm dứt thỏa thuận, nên tôi nghĩ rằng hai bên không nên có tranh chấp lớn về vấn đề này.
Thay vào đó, hai bên nên có thái độ khách quan, đặt những mục tiêu sát với thực tiễn để giải quyết các vấn đề kinh tế và thương mại.
Ông Lu cũng lưu ý rằng các mục tiêu mua hàng là một cam kết, chứ không phải là một hợp đồng thương mại thực tế. Ngoài ra, thỏa thuận nêu rõ việc tuân theo nguyên tắc không phân biệt đối xử của Tổ chức Thương mại Thế giới, cấm việc gia tăng mua hàng từ Hoa Kỳ với chi phí kém ưu đãi hơn mức giá dành cho những nhà cung cấp khác.
Điểm mấu chốt là, nếu kéo dài thời hạn thêm vài năm, thì Trung Quốc hoàn toàn có khả năng sẽ đạt được những mục tiêu đề ra. Đây là loại thực tế hết sức bình thường trong quá trình đàm phán các giao dịch thương mại
Nguồn: SCMP
Từ khóa: thỏa thuận thương mại Mỹ- Trung, khi hết hạn
