Mỹ và Trung Quốc có thể đang cạnh tranh với nhau, nhưng đối với các nước Mỹ Latinh nhận thấy lợi thế khi hợp tác với cả hai.
Vào tháng 6 năm 2021, tại Hội nghị thượng đỉnh G-7 ở Cornwall, Vương quốc Anh, Tổng thống Mỹ- ông Joe Biden và những đồng minh từ Canada, Pháp, Đức, Ý, Nhật Bản và Vương quốc Anh đã công bố khởi động sáng kiến Xây dựng lại Thế giới Tốt đẹp hơn (B3W). Dự án này sẽ hỗ trợ phát triển cơ sở hạ tầng và các nguồn lực lên đến 40 tỷ USD tại các nước thuộc khu vực Mỹ Latinh, châu Phi, châu Á đến năm 2035.
Theo công bố của chính phủ Mỹ, B3W chính là “xây dựng quan hệ đối tác về cơ sở hạ tầng dựa trên sự minh bạch, tiêu chuẩn cao và hướng đến các giá trị” với mục tiêu tổng thể là đầu tư vào phát triển cơ sở hạ tầng ở các nước có thu nhập thấp và trung bình. Đặc biệt B3W sẽ tập trung vào bốn lĩnh vực trọng tâm: khí hậu, y tế và an ninh trong y tế, công nghệ kỹ thuật số, công bằng và bình đẳng giới, với mục đích giúp giảm thiếu hụt cơ sở hạ tầng ở các nước đang phát triển, và ảnh hưởng trở nên trầm trọng hơn do tác động của đại dịch COVID-19.
Các dự án cơ sở hạ tầng do Trung Quốc dẫn đầu được mở rộng ở nhiều thị trường mới nổi trong nhiều thập kỷ. Tuy nhiên, kể từ sau đại dịch COVID-19, gã khổng lồ châu Á đã tập trung nhiều hơn vào các khía cạnh bền vững, kỹ thuật số và các vấn đề liên quan đến sức khỏe: được gọi là “Con đường Tơ lụa Xanh”; “Con đường tơ lụa Kỹ thuật số” và “Con đường tơ lụa Y tế”.
Do đó, B3W hướng đến việc hỗ trợ sự phát triển cơ sở hạ tầng toàn cầu, từ khu vực Mỹ Latinh và Caribe đến Châu Phi và Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, để tận dụng thời cơ chiến lược này tác động đến chuỗi sản xuất và quan hệ thương mại ở những khu vực mà sự ảnh hưởng của các quốc gia G-7 ngày càng yếu.
Tầm nhìn của Nhà Trắng đối với B3W
Mặc dù có rất ít thông tin về cách thức hoạt động của B3W trong thực tiễn, nhưng một khía cạnh quan trọng để đảm bảo hiệu quả lâu dài và bền vững của sáng kiến là huy động vốn tư nhân thông qua việc mở rộng các công cụ tài chính phát triển hiện có, quan hệ đối tác song phương, ngân hàng đa phương và các tổ chức tài chính quốc tế khác. Một khía cạnh khác cũng được nhấn mạnh, đó là tính minh bạch trong tài chính công.
Mục đích của B3W là đáp ứng nhu cầu cơ sở hạ tầng ở cộng đồng và quốc gia tiếp nhận đầu tư bằng cách thúc đẩy các tiêu chuẩn chất lượng liên quan đến môi trường và khí hậu, chống tham nhũng, đảm bảo cho người lao động và hòa nhập xã hội.
Các tiêu chuẩn sẽ tuân theo điểm chuẩn của Mạng lưới điểm xanh (Blue Dot Network) - một sáng kiến do Mỹ, Úc và Nhật Bản đưa ra vào năm 2019 để cung cấp các tiêu chí đánh giá và chứng nhận cho các dự án cơ sở hạ tầng để phát triển.
Nhà Trắng đã tuyên bố rằng cơ sở hạ tầng trong khuôn khổ B3W sẽ được phát triển một cách minh bạch và bền vững về mặt tài chính, môi trường và xã hội – sẽ tham khảo ý kiến của cộng đồng và đánh giá nhu cầu của địa phương như là những đối tác thực sự; điều này sẽ mang lại lợi ích lâu dài và tạo ra tác động phát triển lớn hơn.
Họ cũng nhấn mạnh cam kết đối với các nguyên tắc của Thỏa thuận khí hậu Paris 2015 và Mục tiêu phát triển bền vững của Liên hợp quốc đã tạo nên Chương trình nghị sự 2030. Đồng thời cũng như thúc đẩy an ninh y tế, công nghệ kỹ thuật số và bình đẳng giới, các mục tiêu tương đồng với các sáng kiến khác của G-7 như các vấn đề về phân phối vắc xin toàn cầu, khử cacbon và mở rộng quyền được giáo dục của trẻ em gái.
Để thực hiện những mục tiêu của B3W, một phái đoàn do Daleep Singh, phó cố vấn an ninh quốc gia phụ trách kinh tế quốc tế của chính quyền Biden dẫn đầu, đã thực hiện một chuyến công tác tới Ghana và Senegal ở Tây Phi. Họ sẽ gặp gỡ các quan chức chính phủ, đại diện khu vực tư nhân, và các nhà lãnh đạo về môi trường, lao động và xã hội dân sự để cùng xác định các dự án nhằm giải quyết nhu cầu cơ sở hạ tầng của địa phương.
Mười dự án đã được thảo luận, bao gồm việc thành lập Trung tâm sản xuất vắc xin ở Senegal, giảm khoảng cách về kỹ thuật số, tăng cường cung cấp năng lượng tái tạo và thúc đẩy các khoản vay cho các doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ. Các bên liên quan cũng chấp thuận sự đảm bảo minh bạch, thực hiện công khai đầy đủ các thỏa thuận theo yêu cầu của Mỹ.
Vào tháng 10, một phái đoàn khác đã đến thăm Ecuador, Colombia và Panama, và một phái đoàn khác dự kiến thăm châu Á trước cuối năm nay. Mục đích là để trình bày các dự án B3W đầu tiên được thảo luận trong cuộc họp G-7 vào tháng 12 năm nay.
B3W và BRI: Cạnh tranh chiến lược?
Kể từ khi Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tuyên bố khởi động Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) vào năm 2013, các nước G-7 đã liên tục bày tỏ trên các diễn đàn học thuật và quốc tế khác nhau về mối quan ngại của họ đối với sự ảnh hưởng chính trị, kinh tế, công nghệ và quân sự của Trung Quốc ở phương Tây. Quan trọng là, G-7 thiết lập mô hình làm nhấn mạnh những thiếu sót của BRI mà BRI vẫn chưa có giải pháp thay thế cụ thể. Do đó, theo tuyên bố của B3W, nhiều nhà phân tích cho rằng việc tìm kiếm mối quan hệ mới giữa phương Tây và các quốc gia đang phát triển là “cuộc cạnh tranh chiến lược” với BRI.
Về nguyên tắc, các chiến lược có sự khác biệt rõ rệt về phạm vi và kinh phí. Đối với B3W, trong các mục tiêu ban đầu sẽ tập trung vào nguồn lực con người (cơ sở hạ tầng mền) như giáo dục, môi trường, chăm sóc sức khỏe, bình đẳng giới và công nghệ kỹ thuật số. Ngược lại, BRI tập trung vào các lợi ích phát triển toàn cầu của mình trong các dự án truyền thống như cảng, đường bộ, đường sắt, nhà máy điện và cơ sở viễn thông (cơ sở hạ tầng cứng). Và thời gian gần đây, Trung Quốc đã bày tỏ ý định phát triển “Con đường Tơ lụa Xanh”; “Con đường tơ lụa Kỹ thuật số” và “Con đường tơ lụa Y tế”.
Một khía cạnh khác biệt khác là tài chính. B3W nhằm mục đích tài trợ các khoản đầu tư cơ sở hạ tầng chủ yếu từ Tổ chức Tài chính Phát triển, USAID, EXIM, Millennium Challenge Corporation và Cơ quan Thương mại và Phát triển Hoa Kỳ, cũng như các cơ quan hỗ trợ khác như Quỹ Tư vấn Giao dịch. Các nước G-7 cũng đã thông báo rằng họ sẽ huy động một lượng vốn tư nhân đáng kể.
Ngược lại, BRI được đánh giá có “động cơ tài chính”, Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng Châu Á (AIIB) hoạt động từ năm 2016, Ngân hàng Phát triển Trung Quốc (thành lập năm 2014), Quỹ Con đường Tơ lụa, các ngân hàng Trung Quốc và các tổ chức khác có vốn đầu tư đáng kể phía sau các dự án.
Tuy nhiên, sự thật là cả hai sáng kiến dường như bổ sung cho nhau hơn là cạnh tranh.
B3W tác động đến khu vực Mỹ Latinh như thế nào?
Vai trò của Mỹ Latinh trong chiến lược của Mỹ và Trung Quốc
Trung Quốc hiện diện mạnh mẽ trong khu vực. Một nghiên cứu gần đây của Đại học Boston và Tổ chức Đối thoại Liên Mỹ đã kết luận rằng Trung Quốc cho các nước khu vực Mỹ Latinh vay khoảng 1,7 tỷ USD mỗi năm từ năm 2005 đến 2015. Tuy nhiên, khoản vay này đã giảm một nửa kể từ năm 2016, xuống còn 275 triệu USD vào năm 2019. Báo cáo lưu ý rằng gã khổng lồ châu Á đã không thực hiện bất kỳ khoản cho vay nào cho khu vực trong năm 2020.
Tuy nhiên, Margaret Myers, người đứng đầu chương trình nghiên cứu về Trung Quốc và khu vực Mỹ Latinh của Tổ chức Đối thoại Liên Mỹ cũng là đồng tác giả của đề án nghiên cứu, cho rằng đây không phải là sự chậm lại của Trung Quốc. Thay vào đó, Margaret Myers lập luận rằng đầu tư của Trung Quốc vẫn đang diễn ra thông qua các kênh khác nhau. Điều này cho thấy sự thay đổi trong chiến lược của Trung Quốc tại khu vực Mỹ Latinh. Các khoản vay trực tiếp giữa nhà nước với nhà nước được giảm xuống nhưng việc mua các công ty địa phương, các ngân hàng Trung Quốc được phát triển khắp khu vực và sự tham gia vào các cuộc đấu thầu công tăng lên.
Khu vực Mỹ Latinh có trọng lượng tương đối quan trọng nhờ vào các nguồn tài nguyên chiến lược, nhân khẩu học, vị trí địa lý Bắc Nam và kết nối Đại Tây Dương - Thái Bình Dương. Do đó, các công cụ quyền lực mềm như thương mại, ngoại giao, tài chính hay hỗ trợ ngày càng được cả Mỹ và Trung Quốc sử dụng nhiều hơn.
Trong khuôn khổ sự leo thang của cuộc chiến kinh tế, công nghệ và địa chính trị giữa hai cường quốc có thể tác động đến thị trường, đến khả năng vay nợ và áp lực duy trì liên kết chính trị và ngoại giao.
Thực tế, các địa kinh tế ở khu vực Bắc Mỹ, Trung Mỹ và Caribe, và Nam Mỹ có sự khác nhau.
Tại khu vực Bắc Mỹ, trong quan hệ đối tác thông qua Thỏa thuận Mỹ-Mexico-Canada loại trừ một cách hiệu quả các mối quan hệ thương mại chặt chẽ hơn với Trung Quốc. Điều 32 của Hiệp ước quy định rằng mỗi thành viên sẽ không tham gia vào các mối quan hệ với các nền kinh tế phi thị trường
Tại khu vực Trung Mỹ và Caribe là một tiểu vùng quan trọng đối với an ninh của Mỹ. Tại đây, Mỹ và Trung Quốc dường như đã và đang triển khai các công cụ quyền lực mềm để bảo vệ các đồng minh ngoại giao trong tranh chấp Trung Quốc-Đài Loan. Sự hiện diện ngày càng tăng về kinh tế và ngoại giao của gã khổng lồ châu Á được Washington coi là một mối đe dọa.
Tại khu vực Nam Mỹ, Trung Quốc đã tiếp cận được những khu vực quan trọng về mặt địa kinh tế có ảnh hưởng mật thiết đến việc tiếp cận nguồn tài nguyên nước, năng lượng và các tuyến thương mại trọng điểm.
Trong kịch bản, nhiều bên đang trong tình trạng lấp lửng giữa cạnh tranh triệt để và tranh cãi thông thường, các cường quốc cần tránh từng trạng phân tách cực đoan. Thay vào đó, họ nên xây dựng các cơ chế hợp tác và hội nhập chính trị và kinh tế trong những điều kiện cho phép để mang lại lợi ích lớn hơn cho công dân của họ.
Về mặt địa chính trị, sáng kiến B3W là nhằm giúp phương Tây giành lại vị thế tích cực hơn trên thế trận toàn cầu, sửa đổi lập trường quan trọng của họ đối với BRI của Trung Quốc và đưa ra giải pháp thay thế thực sự phù hợp với các lựa chọn cụ thể cho các nước đang phát triển.
Thúc đẩy chủ nghĩa đa phương toàn cầu thông qua phục hồi kinh tế và thịnh vượng toàn cầu cho các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình là sự đánh cược thông minh. Sự phát triển ban đầu của cơ sở hạ tầng mền để đảm bảo phát triển bền vững về xã hội, môi trường và tài chính tạo cơ sở cho sự tái cơ cấu chiến lược giữa phương Tây và các quốc gia đang phát triển, thúc đẩy chủ nghĩa đa phương toàn cầu.
Bất kể mục đích chiến lược của họ là gì, các sáng kiến B3W và BRI là một chiến thắng lớn cho phúc lợi toàn cầu và là cơ hội hai chiều cho khu vực Mỹ Latinh.
Nguồn: The Diplomat
Từ khóa: sáng kiến B3W, BRI, Mỹ, Trung Quốc, khu vực Mỹ Latinh
