Đã 20 năm kể từ ngày Trung Quốc trở thành thành viên chính thức của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Bước ngoặc này là khởi nguồn cho quá trình tăng trưởng thương mại của Trung Quốc và công nghiệp hóa theo quy mô chưa từng thấy trong lịch sử nhân loại, sự nổi lên của Trung Quốc với tư cách là một quốc gia thương mại lớn nhất thế giới và tiến trình hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu nhanh chóng chỉ trong vòng hai thập niên đã khiến cả thế giới khó có thể tưởng tượng. Do vậy, không có gì ngạc nhiên khi WTO là một trong những tổ chức quốc tế được xem trọng nhất tại Trung Quốc hiện nay.
Tốc độ tăng trưởng nhanh chóng của Trung Quốc kể từ khi gia nhập WTO- thu nhập bình quân đầu người hiện đã cao hơn gấp 4 lần so với năm 2001- là năm diễn ra chương trình hành động xóa đói giảm nghèo quan trọng nhất trong thập kỷ của Trung Quốc. Quyết định gia nhập WTO và việc tuân thủ các điều kiện nghiêm ngặt đã trở thành động lực chính thúc đẩy sự thay đổi cơ cấu rộng lớn, bứt phá ra thoát khỏi nền nông nghiệp tự cung tự cấp, biến Trung Quốc trở thành công xưởng của nền kinh tế thế giới. Sự nổi lên như một cường quốc sản xuất đã định hình sâu sắc cách thức vận hành của nền kinh tế thế giới, dẫn đến nhu cầu nguyên liệu thô tăng vọt, thách thức cho các ngành sản xuất ở các nước công nghiệp khác và tạo ra sự chuyển dịch lớn trong cán cân quyền lực địa chính trị mà Hoa Kỳ và châu Âu đang nắm giữ và chuyển hướng sang khu vực châu Á.
Sự chuyển dịch này không phải lúc nào cũng suôn sẻ: mặc dù Trung Quốc luôn tuân thủ theo các quy định của WTO, nhưng nước này không phải lúc nào cũng sống đúng với tinh thần đó.
Tháng trước, WTO đã hoàn thành Báo cáo Đánh giá Chính sách Thương mại đối với Trung Quốc, đây là báo cáo thứ tám kể từ khi Trung Quốc gia nhập vào hai mươi năm trước. Không khí tại buổi đánh giá căng thẳng hơn so với trước đây, vì một số quốc gia, bao gồm Úc, Hoa Kỳ, Nhật Bản và Ấn Độ đã nhân cơ hội để thắt chặt quan hệ ngoại giao trước những động thái gần đây của Trung Quốc- là sử dụng các biện pháp cản trở kinh tế chủ yếu bằng cách áp dụng các lệnh cấm nhập khẩu các mặt hàng chiến lược nhằm phục vụ các mục tiêu địa chính trị của mình.
Những lời phàn nàn này không phải là mới, cũng không phải không có cơ sở: ít hay nhiều trong mỗi cuộc họp đánh giá về Trung Quốc kể từ lần đầu tiên vào năm 2006, các quốc gia phương Tây đã chỉ trích Bắc Kinh về những gì họ xem là cải cách ngược. Những bất bình lâu năm bao gồm các thủ tục hải quan, các lệnh cấm thương mại và sự thiếu minh bạch về hàng loạt các khoản trợ cấp mà Trung Quốc đã dành cho các ngành công nghiệp trong nước. Mặt khác, ví dụ như các khoản trợ cấp cho ngành công nghiệp tuabin gió đã bị tổn thương bởi sự phán quyết của WTO.
Thành tích của Trung Quốc trong WTO tốt hơn so với những gì các nước phương Tây đề cập. Trung Quốc thực hiện các nghị định thư gia nhập WTO không chỉ bởi vì sự đồng thuận mà còn bởi các nghị định thúc này thúc đẩy các cuộc cải cách nội địa mà lãnh đạo nước này mong muốn. Lộ trình gia nhập hiệp định chỉ kéo dài 10 năm. Nếu Trung Quốc không phải lúc nào cũng tuân thủ theo tinh thần của hiệp định, nước này phải chấp nhận các phán quyết của toà án trọng tài WTO.
Hội đồng Kinh doanh Mỹ- Trung trước đây đã nói rõ rằng mặc dù “Trung Quốc đã hoàn thành phần lớn các nghĩa vụ cụ thể của hiệp định gia nhập, nhưng nước này đã không thực hiện một số cam kết quan trọng”. Cụ thể, “các lĩnh vực mới không được hình dung tại thời điểm đàm phán gia nhập đã không được đề cập trong hiệp định”. Các quy tắc đã lỗi thời và không theo kịp với mức độ giao thương trong thế kỷ này, đây là một vấn đề không hoàn toàn là lỗi của Trung Quốc vì chính Hoa Kỳ cũng đã chọn không áp dụng các quy tắc cũ của tổ chức WTO và tự tạo ra các quy tắc mới cho riêng mình.
Quan điểm chủ đạo của Washington trong những ngày gần đây là Trung Quốc đang mong muốn một nền kinh tế mở cửa hơn, định hướng thị trường hơn không phải để nước này tuân thủ theo mà nước này vẫn sẽ vận hành theo hình thức quân chủ lập hiến với sự can thiệp của nhà nước đối với kinh tế trong nhiều thập kỷ tiếp theo. Lời bình này hơi đạo đức giả trong khi lưỡng đảng của Mỹ gần đây bắt đầu áp dụng trợ cấp công nghiệp và quản lý thương mại với Trung Quốc và các nước châu Âu. Báo cáo cũng đánh giá thấp vai trò chính của yếu tố thị trường trong việc phân bổ nguồn lực của nền kinh tế Trung Quốc và ý chí chính trị đối với cải cách ở Bắc Kinh. Đơn xin gia nhập Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) sẽ yêu cầu Bắc Kinh phải thực hiện cam kết chính về việc loại bỏ vai trò của các doanh nghiệp nhà nước trong nền kinh tế Trung Quốc.
Giả sử Hoa Kỳ không còn là nước dẫn đầu trong hệ thống thương mại toàn cầu, cho dù những tiến bộ mà Trung Quốc đạt được trong hai mươi năm qua kể từ khi gia nhập WTO, tham vọng hoặc năng lực của Trung Quốc cũng không chắc có thể vươn lên vị trí số một. Đây là thời điểm nguy hiểm cho sự thiếu vắng người lãnh đạo toàn cầu. Đại dịch sinh ra chủ nghĩa bảo hộ. Với tầm quan trọng trong nền kinh tế thế giới, châu Á (bao gồm Trung Quốc) cần tăng cường vai trò hợp tác để bảo vệ, duy trì và mở rộng quyền hạn của WTO. Theo kinh nghiệm của Trung Quốc kể từ năm 2001, việc tham gia vào trật tự thương mại tự do dựa trên nguyên tắc là điều kiện tiên quyết để bắt kịp đà tăng trưởng, một bài học từ các quốc gia thu nhập thấp, đặc biệt là các nước Nam Á và châu Phi có thể học hỏi được nhiều điều. Tuy nhiên, trật tự thương mại chỉ có thể kéo dài khi các thành viên tham gia thừa nhận các quy tắc của trò chơi- và cập nhật các quy tắc đó khi cần thiết.
Tại Davos vào tháng 1 năm 2017, Chủ tịch Tập Cận Bình đã ủng hộ toàn cầu hóa và cam đoan đây là ‘sự lựa chọn chiến lược đúng đắn’. Sự quan tâm của Trung Quốc và nói rộng ra là châu Á trong vai trò lãnh đạo mới để bảo vệ trật tự đó đòi hỏi hành động của nước này phải được thực hiện đúng với lời hứa của Chủ tịch Tập Cận Bình.
Nguồn: East Asia Forum
Từ khóa: Trung Quốc, WTO, thương mại
