Tài sản mạnh nhất của EU vẫn là thương mại. Nếu tận dụng tối đa điều này, có thể chứng tỏ đạt được sự hoan nghênh đối với các nước Ấn Độ - Thái Bình Dương đang xem xét việc Trung Quốc đăng kí tham gia hiệp định thương mại khu vực CPTPP.
Trong nhiều thập kỷ, thương mại và đầu tư là trọng tâm trong cách tiếp cận của châu Âu đối với các quốc gia ở Ấn Độ - Thái Bình Dương. Ngày nay, khu vực này là điểm đến lớn thứ hai đối với hàng hóa xuất khẩu từ Liên minh châu Âu và là nơi có 4 trong 10 đối tác thương mại hàng đầu của khối. Đại đa số các quốc gia thành viên EU xem Ấn Độ - Thái Bình Dương là nơi có cơ hội kinh tế to lớn và mạnh mẽ. Tuy nhiên, các cường quốc phương Tây nói chung và châu Âu nói riêng từng là tiên phong trong hội nhập khu vực, nhưng ngày càng miễn cưỡng kí kết các hiệp định thương mại mới. Sự mệt mỏi về toàn cầu hóa và dư luận đã không khuyến khích các chính phủ theo đuổi các hiệp định như vậy.
Hội nhập thương mại tại các nước Đông Á muộn hơn so với các khu vực khác. Nhưng gần đây họ đã bắt kịp, tạo ra một loạt các hiệp định thương mại song phương với các nước láng giềng, cũng như các đối tác xa xôi tại Thái Bình Dương và lục địa Á – Âu. Việc ký kết và thực hiện hai hiệp định thương mại khu vực lớn gần đây là một yếu tố thay đổi cuộc chơi đối với Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương - và phần còn lại của thế giới. Một hiệp định, Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), là một hiệp định thương mại hàng hóa truyền thống, do Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) khởi xướng. Hiệp định còn lại với tham vọng hơn là Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), kế thừa từ Hiệp định Đối tác Xuyên Thái Bình Dương (TPP), sau khi chính quyền Trump rút khỏi Hiệp định này. Với bao gồm thương mại dịch vụ cũng như hàng hóa và đặt ra các tiêu chuẩn cao cho thương mại kỹ thuật số, sở hữu trí tuệ, mua sắm công, chống tham nhũng, các vấn đề lao động và cạnh tranh quan với các doanh nghiệp công. Với mục đích là ngăn chặn các công ty săn mồi vào thị trường, đặc biệt là thông qua các công ty Trung Quốc.
Hai hiệp định, với các thành viên trùng lặp một phần, tạo ra các động lực địa chính trị hoàn toàn trái ngược nhau. RCEP nhấn mạnh vị trí trung tâm của Trung Quốc, cho đến nay vẫn là quốc gia có nền kinh tế mạnh nhất trong RCEP. Ngược lại, CPTPP không chính thức loại trừ Trung Quốc, nhưng tìm cách hạn chế dấu ấn của Bắc Kinh đối với thương mại và thiết lập chuẩn mực trong khu vực. Tuy nhiên, nỗ lực gia nhập CPTPP của Trung Quốc sau thông báo của AUKUS có thể thay đổi hoàn toàn ý định này.
Không thể xem là đương nhiên rằng các nước thành viên CPTPP sẽ từ chối đơn xin gia nhập của Trung Quốc, mà do sự bất cân xứng ngày càng tăng giữa Trung Quốc và các đối tác. Sự vắng mặt của Hoa Kỳ trong thỏa thuận này đặc biệt làm suy yếu các đảm bảo chính thức mà hiệp định đưa ra. Trung Quốc có khả năng chia rẽ các quốc gia thành viên và làm suy yếu phạm vi của thỏa thuận. Và nước này đang ở một vị trí cực kỳ mạnh mẽ để đạt được con đường của mình: như hai giáo sư từ Đại học Adelaide gần đây đã lưu ý:
Thực tế là GDP danh nghĩa của Trung Quốc cao hơn đáng kể so với GDP tổng hợp của 11 thành viên CPTPP, cũng như vị trí trung tâm thương mại của nước này trong khu vực, sẽ cung cấp cho Bắc Kinh một đòn bẩy mạnh mẽ để đàm phán các miễn trừ có lợi cho mô hình kinh doanh tư bản nhà nước của họ, trong khuôn khổ các cuộc đàm phán thành viên hoặc làm loãng các cam kết hiện có khi là thành viên của hiệp định.
Bắc Kinh có thể gặp khó khăn trong việc tuân theo các yêu cầu của CPTPP, nhưng việc trở thành thành viên chính thức sẽ đặt Trung Quốc, vốn đã là trung tâm của RCEP, trở thành trung tâm của mọi hoạt động thương mại trong khu vực. Sau đó, quốc gia này sẽ ở vị trí quyết định các điều khoản thương mại trong và ngoài khu vực mà CPTPP bao hàm. Động thái này không chỉ bộc lộ nguy cơ chuỗi cung ứng toàn cầu hóa hoàn toàn do Trung Quốc kiểm soát và phụ thuộc quá nhiều vào chuỗi cung ứng này, theo thời gian, nó còn có thể làm xói mòn đáng kể các quy tắc thương mại.
Đối mặt với những động lực thay đổi nhanh chóng này, người châu Âu nên làm gì? EU có khả năng thực hiện một động thái lớn phù hợp với sự điều động địa chính trị của Trung Quốc - và động thái đó sẽ là tham gia CPTPP. Trên thực tế, đây sẽ là thành viên rất hấp dẫn. Nó sẽ cho phép EU trở thành chủ thể quốc tế mà họ mong muốn ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Không giống như Mỹ, khối này không có khả năng hoạt động như một nhà cung cấp bảo mật lớn. Tuy nhiên, với tổng GDP lớn hơn Trung Quốc, EU có khả năng cung cấp một mỏ neo kinh tế cho khu vực. Khối này có thể giúp duy trì mức độ tiêu chuẩn dự kiến trong hiệp định CPTPP đồng thời củng cố vị thế đàm phán của tất cả các thành viên đối với Trung Quốc, cả trong các cuộc đàm phán với nước này, trong trường hợp Bắc Kinh tham gia.
Không thể coi là đương nhiên rằng các nước thành viên CPTPP sẽ từ chối đơn xin gia nhập của Trung Quốc
Rất khó để đánh giá những lợi ích kinh tế tiềm năng đối với EU nếu tham gia CPTPP. EU sẽ không bị thiệt hại đáng kể nếu đứng ngoài hội nhập thương mại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Tuy nhiên, nếu không tham gia, EU sẽ phải đối mặt với cái giá phải trả là chỉ là nhân chứng cho hội nhập Đông Á hoặc Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương chứ không phải là một tác nhân đóng vai trò trong đó. Đánh giá về khả năng trở thành thành viên CPTPP của Hoa Kỳ cho thấy mức tăng phúc lợi khiêm tốn nhưng không thể bỏ qua (tăng 0,4-0,5% GDP vào năm 2035). Không có tính toán như vậy cho EU được công khai. Tuy nhiên, có thể lấy số liệu chính thức liên quan đến việc gia nhập Vương quốc Anh dùng làm tiêu chuẩn. Đối với toàn EU, được đề xuất mức tăng khiêm tốn hơn 0,3% GDP trong trung và dài hạn.
Lợi ích thu được sẽ bao gồm các lợi thế kinh tế rộng lớn hơn. Tham gia CPTPP sẽ mang lại cho EU khả năng đa dạng hóa thương mại - hiệu quả hơn đối với những lo ngại về phụ thuộc thương mại và sự ép buộc kinh tế hơn là phản xạ bảo hộ được trưng bày trên toàn cầu. Hơn nữa, nếu không gây bất lợi cho một trong hai siêu cường, tư cách thành viên cũng sẽ cho phép EU tách mình ra khỏi tập hợp các mối quan hệ song phương hiện tại - một bên là EU-Trung Quốc, một bên là EU-Mỹ - hầu như luôn có hại cho khối. Cuối cùng, một hành động như vậy sẽ giúp EU khẳng định mình là đối tác có liên quan của tất cả các cường quốc cư dân Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, đang tích cực tìm cách tránh hậu quả của sự cạnh tranh Trung - Mỹ hiện nay.
Thương mại quốc tế, được ăn sâu trong DNA của EU, vẫn là tài sản tốt nhất của khối và là tài sản duy nhất có khả năng thống nhất người châu Âu theo cách tiếp cận chung và có ý nghĩa chiến lược đối với Trung Quốc. Hơn nữa, quyết định của chính quyền Biden không đảo ngược cách tiếp cận của Trump đối với các hiệp định thương mại tự do trong tương lai gần, điều này tạo thành cơ hội duy nhất để EU khẳng định mình trên trường quốc tế. Tuy nhiên, đây là cơ hội đi đôi với rủi ro thực sự bị gạt ra ngoài lề nếu người châu Âu không nắm bắt nó.
Patric Allard là một nhà kinh tế học và là cựu quan chức cấp cao tại Pháp.
Từ khóa: RCEP, EU, gia nhập, tự do thương mại
Nguồn: European Council on Foreign Relations
