Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Để giành được quyền tiếp cận ưu đãi thị trường ASEAN, Canada cần khéo léo điều chỉnh giữa Chương trình Thương mại Tiến bộ (PTA), có thể gây thách thức cho các nền kinh tế kém phát triển, và cách tiếp cận một cách tự do linh hoạt, có tính đến sự khác biệt về mức độ phục hồi kinh tế giữa các quốc gia thành viên ASEAN.

Bên lề Hội nghị Cấp cao Hợp tác Kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương năm 2024 tại Lima, Tổng thống Indonesia Prabowo Subianto và Thủ tướng Canada Justin Trudeau đã cùng tuyên bố “kết thúc cơ bản đàm phán” Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Canada - Indonesia. Dự kiến có hiệu lực vào năm 2025, hiệp định này cho thấy một bước tiến của Canada với tư cách là người tham gia muộn vào sân chơi kinh tế Đông Nam Á, chỉ 3 năm sau khi công bố Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Phương thức tiếp cận thị trường Đông Nam Á của Ottawa kết hợp cả cách tiếp cận song phương và khu vực. Trong nhiều năm qua, Canada đã đàm phán một hiệp định thương mại tự do khu vực với 10 quốc gia thành viên ASEAN, bao gồm cả Indonesia.

Trước Canada, Liên minh châu Âu (EU) đã cố gắng đạt được một thỏa thuận liên khu vực với ASEAN. Nhưng tầm nhìn đầy tham vọng của EU đã “vấp phải sự không đồng nhất của các quốc gia thành viên ASEAN”. Năm 2009, trước những bất đồng trong ASEAN, EU đã chọn cách tiếp cận hợp tác, tập trung vào các thỏa thuận song phương.

Trong khi EU chọn cách tiếp cận khu vực trước, song phương sau, thì Canada đang theo đuổi cả hai cùng lúc. Nhưng đàm phán với ASEAN là điều không hề dễ dàng.

Canada có quan điểm tiến bộ, ngay cả trong thương mại quốc tế. Chương trình Thương mại Tiến bộ (PTA) của Canada, được đưa ra vào năm 2017, thiết lập các tiêu chuẩn cao trong nhiều lĩnh vực như bảo vệ môi trường, quyền của người lao động và bình đẳng giới thông qua các điều khoản trong hiệp định thương mại. Các thỏa thuận “thế hệ mới” này ngày càng phổ biến, nhưng có thể gây khó khăn do những trở ngại về tài chính, thể chế hoặc chính trị đối với việc thực hiện chúng - đặc biệt là đối với các nền kinh tế đang phát triển vốn tập trung vào nâng cao năng lực cạnh tranh. Với việc một số quốc gia thành viên ASEAN nằm trong số các nền kinh tế kém phát triển nhất châu Á, họ có thể không sẵn sàng chấp nhận các yêu cầu tiến bộ của Canada.

Phạm vi của thỏa thuận có thể cần được điều chỉnh cho phù hợp với các nền kinh tế kém phục hồi này. Nông nghiệp là một ví dụ điển hình. Việc giảm các rào cản thuế quan trong lĩnh vực nông nghiệp khiến những người nông dân nhỏ lẻ phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt về kinh tế, chưa kể đến những hậu quả xã hội nghiêm trọng khác. Và với hệ thống quản lý nguồn cung của Canada đối với các sản phẩm như sữa, gia cầm và trứng - dựa vào hạn ngạch và thuế quan cao để bảo vệ các nhà sản xuất trong nước - tự do hóa hoàn toàn nông nghiệp có lẽ cũng không nằm trong chương trình nghị sự của Canada. Việc một số lĩnh vực bị loại trừ, không tuân theo các quy tắc thương mại tự do là điều có thể đoán trước được.

Để phù hợp với các nền kinh tế kém phục hồi, các lộ trình tự do hóa cần được điều chỉnh hoặc thiết kế khác biệt. Khi khu vực thương mại tự do ASEAN được thành lập vào những năm 1990, các quốc gia tiên tiến như Indonesia, Malaysia, Thái Lan, Philippines và Singapore đã được trao thời gian thực hiện ngắn hơn so với các quốc gia kém phát triển hơn như Việt Nam, Lào, Campuchia và Myanmar. Tuy nhiên, các quốc gia thành viên ASEAN đã vượt kỳ vọng, hoàn thành tự do hóa trước thời hạn. Một mô hình tự do hóa hai giai đoạn tương tự hoàn toàn có thể được áp dụng cho quan hệ đối tác Canada - ASEAN.

Hiệp định thương mại tự do đặc trưng của ASEAN, Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), là một ví dụ điển hình về thỏa thuận thương mại được điều chỉnh phù hợp với thực trạng nền kinh tế của các bên tham gia. Quyền tự chủ của các quốc gia thành viên đối với danh mục nhượng bộ đã dẫn đến những loại trừ đáng kể như các sản phẩm nông nghiệp, hàng hóa chế tạo thâm dụng lao động, các sản phẩm chiến lược như xe cộ và hàng hóa có ngoại ứng tiêu cực. RCEP cũng quy định thời hạn tối đa 20 năm để giảm thuế quan, tạo điều kiện cho các nền kinh tế kém phục hồi nhất ở Đông Nam Á. Thiết kế “tự chọn” của RCEP cho phép các quốc gia lựa chọn một danh mục nhượng bộ duy nhất cho tất cả, hoặc các danh mục riêng cho từng quốc gia. Vì mang tính linh hoạt và bao trùm, hiệp định RCEP cũng trở nên phức tạp hơn.

Một thỏa thuận linh hoạt theo kiểu RCEP có thể là cách tiếp cận ưu tiên của các nền kinh tế kém phát triển ASEAN, vì nó cho phép kiểm soát danh mục nhượng bộ, loại trừ các lĩnh vực nhạy cảm và kéo dài thời gian thực hiện. Nhưng nó không phục vụ lợi ích trước mắt của các quốc gia thành viên ASEAN phát triển hơn như Indonesia hoặc Singapore.

Ngoài ra, một thỏa thuận ASEAN - Canada tiêu chuẩn cao và tiến bộ là một kịch bản đáng xem xét, do cam kết của Ottawa đối với PTA. Việc giữ cho các loại trừ ở mức tối thiểu và rút ngắn thời gian sẽ nhanh chóng mở ra toàn bộ tiềm năng của thỏa thuận.

Để tránh nguy cơ phủ quyết từ các nền kinh tế kém phát triển, Canada có khả năng sẽ đề xuất các biện pháp bù đắp như cung cấp chuyên gia hỗ trợ, các sáng kiến xây dựng năng lực hoặc hỗ trợ tài chính, có thể thông qua các kênh hỗ trợ phát triển chính thức. Việc áp dụng thỏa thuận sẽ phụ thuộc vào việc tuân thủ các tiêu chuẩn PTA, khiến mô hình “Canada - ASEAN trừ X” trở thành lựa chọn thực tế nhất. Không giống như cách tiếp cận cứng nhắc của Liên minh châu Âu, chủ nghĩa cởi mở của ASEAN sẽ cho phép một quá trình hội nhập linh hoạt và dễ dàng hơn.

Dù thế nào đi nữa, Canada đang đối mặt với thách thức và rủi ro. Để đảm bảo khả năng tiếp cận ưu đãi thị trường ASEAN, Ottawa nên áp dụng một cách tiếp cận linh hoạt và hòa giải, đặc biệt là khi nước này chuẩn bị đối mặt với cơn bão thương mại lớn khi chính quyền Tổng thống Trump trở lại Nhà Trắng.

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: ASEAN, Canada, hiệp định thương mại tự do