Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Có rất nhiều lời kêu gọi ASEAN hành động theo tuyên bố về vai trò trung tâm của mình trong việc quản lý các thách thức chiến lược đối với hòa bình và thịnh vượng ở Đông Á. Những lời kêu gọi ASEAN “làm nhiều hơn nữa” thường tập trung vào tuyên bố về vai trò quyết đoán hơn đối với các vấn đề an ninh ở Biển Đông và tăng gấp đôi nỗ lực khuyến khích đối thoại chính trị ở Myanmar.

Nhưng mối đe dọa lớn hơn đối với vai trò trung tâm của ASEAN là sự xói mòn trật tự kinh tế mở mà sự thịnh vượng và an ninh của ASEAN phụ thuộc vào. Đây còn là cơ hội để ASEAN củng cố vai trò của mình như một nền tảng để đàm phán một trật tự kinh tế khu vực phù hợp với lợi ích của các thành viên ở Đông Á thông qua Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), vốn ít căng thẳng về mặt chính trị hơn.

RCEP là hiệp định thương mại lớn nhất thế giới, với 15 quốc gia thành viên, gồm 2,3 tỷ người, chiếm 32% GDP toàn cầu và 29% thương mại hàng hóa thế giới. Hiệp định này nhằm mục đích tạo ra một thị trường khu vực tích hợp và hiệu quả hơn, thúc đẩy tăng trưởng, củng cố chuỗi giá trị khu vực và tăng cường khả năng cạnh tranh của các nền kinh tế thành viên. Hiệp định RCEP cũng sẽ thúc đẩy đầu tư bằng cách thu hút nhiều đầu tư trực tiếp nước ngoài hơn vào sản xuất khu vực.

Các điều khoản khác về thương mại điện tử, cạnh tranh, sở hữu trí tuệ và phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ cũng có thể hỗ trợ tăng trưởng thương mại. Mục tiêu của RCEP là trong vòng 20 năm (2020 - 2040) tiến tới loại bỏ ít nhất 92% dòng thuế xuất, nhập khẩu giữa các quốc gia ký kết hiệp định.

Việc thực thi RCEP hiện tại khác nhau giữa các quốc gia thành viên, với sự khác biệt lớn về số lượng Giấy chứng nhận xuất xứ (COO) được cấp trong năm đầu tiên hoạt động. Các thành viên không có FTA với nhau trước khi RCEP được triển khai được hưởng lợi nhiều nhất. Trung Quốc dẫn đầu với 218.100 COO được cấp vào năm 2023, tăng 38,2% so với cùng kỳ năm trước. Con số này của Thái Lan và Indonesia vẫn còn rất nhỏ. Các chuỗi giá trị khu vực vẫn chưa được định hình lại ngoài các Hiệp định thương mại tự do (FTA) ASEAN + 1 với Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc và New Zealand, theo các quy tắc cộng gộp về xuất xứ hàng hóa.

RCEP không chỉ là một hiệp định thương mại. Cơ sở hạ tầng thể chế nội tại của hiệp định bao gồm một quá trình hợp tác chính trị do các bộ trưởng và nhà lãnh đạo dẫn dắt, được hỗ trợ bởi một Ủy ban chung và các cơ quan phụ trợ. Điều này cung cấp một nền tảng chính trị để giải quyết các thách thức của các chính sách mới nổi, từ vấn đề thương mại kỹ thuật số đến biến đổi khí hậu, thông qua hợp tác đa phương. RCEP là một “thỏa thuận sống” cho phép có tạo ra một chương trình nghị sự hợp tác kinh tế toàn diện.

Trong tương lai, khu vực này có thể duy trì khả năng cạnh tranh trong các ngành công nghiệp tránh xa chủ nghĩa bảo hộ hoặc chạy đua vũ trang về chính sách công nghiệp lãng phí, thông qua việc hợp tác để đảm bảo phát triển các chuỗi giá trị xuyên khu vực, từ đó cho phép các nền kinh tế chuyên môn hóa ở nơi họ có lợi thế, không chỉ về hàng hóa mà còn về dịch vụ.

Tuy nhiên, việc tái cấu trúc chuỗi giá trị công nghiệp xung quanh quá trình chuyển đổi năng lượng và sự thay đổi trong các cơ sở sản xuất vẫn chưa tương xứng với sự hợp tác cần thiết. ASEAN đang có nguy cơ rơi vào bẫy phân mảnh kém hiệu quả và tốn kém xung quanh sự cạnh tranh để đầu tư vào các lĩnh vực này. Trụ cột hợp tác kinh tế của RCEP được thiết kế để giải quyết mối nguy hiểm này.

Sự hợp tác trong RCEP cũng mang đến cho khu vực ASEAN cơ hội hình thành các chính sách chung để ứng phó với các diễn biến bên ngoài khu vực ảnh hưởng đến các lợi ích phát triển kinh tế cốt lõi của khu vực.

Một trong những rủi ro lớn nhất đối với hội nhập khu vực là sự gia tăng an ninh hóa các chính sách kinh tế trong các nền kinh tế công nghiệp, định hình lại thương mại xung quanh các cân nhắc về chính trị thay vì khả năng cạnh tranh của thị trường.

Một vấn đề quan trọng hơn nữa là xu hướng áp đặt đơn phương các quy tắc của các tác nhân bên ngoài, đặc biệt là trong các lĩnh vực như quy định về môi trường. Quy định về phá rừng và Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu là những ví dụ về các chính sách có thể phá vỡ các chiến lược phát triển kinh tế của ASEAN, gia tăng nhu cầu tăng cường khuôn khổ quản lý của khu vực và đảm bảo rằng các quy tắc bên ngoài không làm suy yếu hợp tác khu vực.

Khuôn khổ RCEP cung cấp các công cụ để chống lại xu hướng trên và ASEAN cần hành động nhanh chóng để bảo vệ hệ thống đa phương dựa trên các luật lệ và bảo vệ các lợi ích kinh tế đa phương của mình.

Trước mắt, ASEAN sẽ áp dụng Cơ chế trọng tài phúc thẩm tạm thời nhiều bên (MPIA), đóng vai trò như là biện pháp hỗ trợ tạm thời cho hệ thống giải quyết tranh chấp của WTO. Một ưu tiên khác lúc này của khu vực là giải quyết việc sử dụng sai ngoại lệ về an ninh quốc gia theo Hiệp định chung về thuế quan và thương mại (GATT), vốn ngày càng được dùng viện dẫn để biện minh cho các chính sách bảo hộ. ASEAN có lợi ích rõ ràng trong việc hợp tác với các đối tác của mình để hạn chế việc lạm dụng điều khoản này.

Sự thành công của RCEP phụ thuộc vào sự lãnh đạo chính trị. Nếu không có chỉ đạo rõ ràng từ cấp cao nhất, thỏa thuận này có nguy cơ mắc bẫy thương mại của Trung Quốc trong RCEP. Các nhà lãnh đạo ASEAN sẽ phải dẫn dắt các chương trình nghị sự kinh tế khu vực, để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và quản lý các thách thức mang tính chiến lược. ASEAN cũng có thể thực hiện điều này thông qua việc đi đầu trong việc thể hiện cam kết của mình đối với chủ nghĩa đa phương, mở cửa thị trường và phát triển bền vững.

Việc Tổ chức xếp hạng tín dụng quốc tế (Fitch) hạ cấp tín nhiệm của Hoa Kỳ gần đây có thể là một lời cảnh tỉnh. Việc Hoa Kỳ rút khỏi vai trò lãnh đạo kinh tế toàn cầu có những tác động đáng kể và các nhà hoạch định chính sách cũng như lãnh đạo khu vực cần hiểu được mức độ nghiêm trọng của vấn đề này.

Các cường quốc ngày càng nhìn nhận mối quan hệ kinh tế của mình thông qua lăng kính cạnh tranh địa chính trị, không thể trông cậy vào việc cung cấp lợi ích chung toàn cầu đối với vai trò lãnh đạo trong việc thúc đẩy chủ nghĩa đa phương và thương mại dựa trên luật lệ.

Còn đối với các quốc gia vừa và nhỏ - đặc biệt là ở Nam Bán cầu - hiện đang dẫn đầu về tính mở cửa. Trong RCEP, ASEAN và Đông Á có phương tiện để đảm nhận vai trò đó và ASEAN phải giành lại quyền dẫn dắt RCEP để đảm bảo thực hiện tốt vai trò trung tâm của RCEP.

Nguồn: EastAsiaForum

Từ khóa: RCEP, ASEAN, vai trò trung tâm, kinh tế khu vực