Đất hiếm: 'Vũ khí mềm' của Trung Quốc giữa căng thẳng thương mại

Giữa lúc căng thẳng thương mại Mỹ - Trung leo thang sau đòn áp thuế từ Tổng thống Mỹ Donald Trump, Bắc Kinh bất ngờ ra lệnh dừng xuất khẩu một số loại đất hiếm và nam châm đất hiếm – nguyên liệu chiến lược trong các ngành công nghiệp mũi nhọn như xe điện, bán dẫn và quốc phòng.

1646

Dừng xuất khẩu đất hiếm

Trung Quốc mới đây đã ra lệnh hạn chế xuất khẩu 6 kim loại đất hiếm nặng cũng như nam châm đất hiếm – được sản xuất hoàn toàn hoặc 90% tại Trung Quốc. Theo đó, các lô hàng chỉ có thể được xuất khẩu khi có giấy phép đặc biệt.

Tuy nhiên, nước này vẫn chưa hoàn thiện hệ thống cấp phép, khiến các doanh nghiệp trong ngành lo ngại quá trình này sẽ kéo dài và khiến nguồn cung khoáng sản bị cạn kiệt.

Dự kiến sau khi được thiết lập, hệ thống cấp phép này có thể vĩnh viễn chặn nguồn cung đến một số công ty, bao gồm cả các nhà thầu quốc phòng Mỹ.

Theo đánh giá của các nhà kinh tế, động thái của Trung Quốc có thể dẫn đến sự đứt gãy trong chuỗi cung ứng linh kiện thiết yếu cho các nhà sản xuất ô tô, công ty hàng không vũ trụ, tập đoàn công nghệ bán dẫn và các nhà thầu quốc phòng trên toàn thế giới.

Đây được cho là nước đi đáp trả của Trung Quốc đối với việc Tổng thống Mỹ Donald Trump tăng mạnh thuế quan lên hàng hóa Trung Quốc kể từ ngày 2/4.

Một nhà máy ở tỉnh Giang Tô, nơi các hóa chất chứa nguyên tố đất hiếm được nung để sử dụng trong đèn phát quang (LED). (Ảnh: New York Times)

Vai trò chiến lược của kim loại đất hiếm

Các kim loại đất hiếm nằm trong diện bị cấm xuất khẩu đóng vai trò quan trọng trong sản xuất nam châm cho nhiều loại động cơ điện. Các động cơ này là thành phần không thể thiếu của xe điện, máy bay không người lái, robot, tên lửa và tàu vũ trụ. Ngay cả xe chạy xăng cũng sử dụng động cơ điện có gắn nam châm đất hiếm để thực hiện các chức năng quan trọng như lái trợ lực.

Những kim loại này cũng được dùng trong hóa chất sản xuất động cơ phản lực, tia laser, đèn pha ô tô và một số loại bugi. Chúng còn là thành phần thiết yếu của tụ điện – bộ phận điện tử quan trọng trong chip máy tính dùng cho máy chủ AI và điện thoại thông minh.

Ông Michael Silver, CEO của công ty hóa chất American Elements cho biết công ty ông được thông báo rằng cần chờ 45 ngày để có giấy phép xuất khẩu, trong thời gian đó việc xuất khẩu kim loại và nam châm đất hiếm sẽ bị đình trệ. Tuy nhiên, ông Silver cho biết công ty ông đã dự trữ hàng từ mùa đông năm ngoái nhằm chuẩn bị cho khả năng xảy ra chiến tranh thương mại, vì vậy vẫn có đủ nguồn cung cho các đơn hàng hiện tại.

“Lệnh cấm xuất khẩu có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến Mỹ”, ông Daniel Pickard – Chủ tịch Ủy ban Cố vấn Khoáng sản quan trọng của Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ – bày tỏ lo ngại.

Ông Pickard nhấn mạnh cần nhanh chóng giải quyết vấn đề vì gián đoạn kéo dài sẽ làm tổn hại uy tín Trung Quốc với vai trò là nhà cung cấp đáng tin cậy.

Trong một diễn biến khác, Bộ Thương mại Trung Quốc, phối hợp với Tổng cục Hải quan, đã cấm các doanh nghiệp nước này giao dịch với danh sách ngày nhiều công ty Mỹ, đặc biệt là các nhà thầu quốc phòng.

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đến thăm JL Mag Rare-Earth, nhà máy sản xuất nam châm nổi tiếng nhất Trung Quốc năm 2019. (Ảnh: New York Times)

“Với tình hình hiện tại, nguồn cung nguyên liệu thiết yếu cho chuỗi cung ứng trong tương lai đang bị chặn hoàn toàn”, ông James Litinsky, CEO của MP Materials – chủ sở hữu mỏ đất hiếm duy nhất của Mỹ – bày tỏ lo ngại.

Công ty này kỳ vọng sẽ bắt đầu sản xuất thương mại nam châm tại Texas vào cuối năm nay để cung cấp cho General Motors và các nhà sản xuất khác.

Tại Nhật Bản, một số công ty đã tích trữ đất hiếm đủ dùng hơn một năm sau. Trước đó vào năm 2010, các công ty Nhật Bản đã bị ảnh hưởng nặng nề khi Trung Quốc cấm xuất khẩu đất hiếm sang Nhật trong 7 tuần do tranh chấp lãnh thổ.

Ngược lại, nhiều công ty Mỹ gần như không có dự trữ vì giá thành của nguyên liệu thường rất đắt. Ví dụ, oxit dysprosium – một trong các kim loại đang bị Trung Quốc cấm xuất khẩu – hiện có giá 204 USD/kg tại Thượng Hải. Giá thành còn cao hơn nữa bên ngoài Trung Quốc.

Thế độc quyền tài nguyên của Trung Quốc

Nam châm đất hiếm chỉ chiếm phần nhỏ trong tổng kim ngạch xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ và các nước khác. Do đó, việc dừng xuất khẩu gần như không gây tổn thất kinh tế lớn cho Trung Quốc, nhưng lại có thể tác động lớn đến Mỹ và các quốc gia khác.

Hiện nay, hải quan Trung Quốc không chỉ chặn xuất khẩu sang Mỹ mà còn đối với cả Nhật và Đức.

Tính đến năm 2023, Trung Quốc sản xuất 99% sản lượng đất hiếm nặng trên toàn cầu. Ngoài ra, Trung Quốc sản xuất 90% trong tổng số khoảng 200.000 tấn nam châm đất hiếm mỗi năm. 10% còn lại chủ yếu là Nhật Bản sản xuất, Đức chỉ sản xuất một lượng rất nhỏ và phụ thuộc vào nguyên liệu thô từ Trung Quốc.

Nguồn tài nguyên đất hiếm nặng lớn nhất thế giới nằm ở một thung lũng nhỏ ở vùng Long Nam, tỉnh Giang Tây – nơi tập trung các nhà máy tinh luyện và sản xuất nam châm của Trung Quốc. Quặng được khai thác rồi vận chuyển đến nhà máy tinh chế, sau đó đưa về các nhà máy nam châm ở thành phố Cám Châu gần đó.

Nhà máy sản xuất nam châm nổi tiếng nhất Trung Quốc do Công ty JL Mag Rare-Earth điều hành, trụ sở đặt tại Cám Châu. Nhà máy này cung cấp nam châm cho 2 hãng xe điện lớn nhất thế giới là Tesla và BYD. BYD tuyên bố đang sử dụng loại nam châm mới và mạnh nhất từ JL Mag – có lực từ gấp 15 lần so với nam châm sắt truyền thống.

Năm 2019, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã đến thăm nhà máy JL Mag giữa lúc căng thẳng thương mại Mỹ - Trung gia tăng, được cho là dấu hiệu cho thấy Bắc Kinh sẵn sàng sử dụng lợi thế khoáng sản để làm gián đoạn chuỗi cung ứng của Mỹ. Điều này giờ đây đang trở thành hiện thực.

Nguồn: Vietnam Finance

Từ khóa: vai trò chiến lược, đất hiếm, nguyên liệu thô, chuỗi cung ứng