Quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc – Đông Nam Á trong chính quyền Trump thứ hai (Phần 3)

Ưu tiên của chính quyền Trump 2.0 tại Đông Nam Á

Các nhà lãnh đạo Đông Nam Á luôn cảnh báo về việc coi khu vực của họ chỉ là một đấu trường cạnh tranh giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc. Tổng thống mãn nhiệm của Indonesia, Joko Widodo, đã bày tỏ mối lo ngại này vào tháng 11/2024, cảnh báo rằng "ASEAN không nên để động thái địa chính trị hiện tại biến thành một cuộc Chiến tranh Lạnh mới."Tuy nhiên, hầu hết các tín hiệu đều cho thấy nhóm của Trump thực sự xem xét sự tham gia của Hoa Kỳ với ASEAN chủ yếu thông qua lăng kính cạnh tranh chiến lược với Bắc Kinh. Cách tiếp cận này sẽ làm lu mờ các khía cạnh nổi bật khác của quan hệ Hoa Kỳ - Đông Nam Á dưới thời các chính quyền Hoa Kỳ trước đây, từ hợp tác kinh tế và các sáng kiến về biến đổi khí hậu đến các thách thức an ninh khu vực như cuộc khủng hoảng ở Myanmar.

Sự thay đổi này sẽ khiến nhóm của Trump phải quan tâm, vì nó xuất phát trực tiếp từ những lựa chọn được đưa ra trong những thập kỷ gần đây. Chính quyền của Tổng thống Barack Obama đã đầu tư nhiều thời gian và nguồn lực vào Đông Nam Á, coi đây là một địa bàn mở rộng ảnh hưởng của Hoa Kỳ trước Trung Quốc và thúc đẩy các quá trình chuyển đổi dân chủ, như đã thấy ở Myanmar. Tuy nhiên, cách tiếp cận này đã dần bị xem nhẹ trong nhiệm kỳ đầu của Trump và tiếp tục suy giảm dưới chính quyền Biden.

Trong những năm gần đây, Hoa Kỳ ngày càng nhận thức rõ sự miễn cưỡng của các quốc gia Đông Nam Á trong việc từ bỏ chính sách cân bằng truyền thống giữa Washington và Bắc Kinh. Đáp lại, nỗ lực ngoại giao của Hoa Kỳ đã chuyển hướng sang các đối tác ở Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương có lập trường mạnh mẽ hơn trong việc đối phó với Trung Quốc.

Nhóm của Trump nhiều khả năng sẽ tiếp tục cách tiếp cận này, bỏ qua các tổ chức khu vực như ASEAN và tập trung vào quan hệ song phương với các quốc gia mang lại lợi ích địa chính trị hoặc đầu tư lớn nhất.Những người kỳ vọng một sự thúc đẩy hợp tác kinh tế mới có thể sẽ thất vọng, vì chính quyền Trump có khả năng sẽ xóa bỏ các nỗ lực hạn chế của chính quyền Biden nhằm thúc đẩy sự gắn kết kinh tế.

Trump từng cam kết rằng Khuôn khổ Kinh tế Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương vì Thịnh vượng (IPEF) của Biden sẽ "bị khai tử ngay trong ngày đầu tiên" của nhiệm kỳ mới. Được ra mắt vào năm 2022, IPEF - với sự tham gia của Brunei, Indonesia, Malaysia, Philippines, Thái Lan, Việt Nam và Singapore trong số 14 thành viên - nhằm tăng cường quan hệ kinh tế của Hoa Kỳ với khu vực trong các lĩnh vực như thương mại số và chuỗi cung ứng.

Trong số các quốc gia Đông Nam Á, Philippines là một quốc gia có khả năng hưởng lợi từ cách tiếp cận của Trump.Là đồng minh theo hiệp ước lâu năm của Hoa Kỳ với vị trí chiến lược gần Đài Loan, Philippines giữ vai trò quan trọng trong các nỗ lực của Hoa Kỳ nhằm cân bằng sức mạnh quân sự với Trung Quốc. Lập trường cứng rắn của Manila đối với các yêu sách hàng hải của Trung Quốc phù hợp với các mục tiêu của Washington. Các động thái gần đây nhằm tăng cường hợp tác quân sự nhiều khả năng sẽ được tiếp tục, đặc biệt là sau khi mở rộng Thỏa thuận Hợp tác Quốc phòng Tăng cường (EDCA) được ký vào năm 2023, cho phép mở rộng quyền tiếp cận của quân đội Hoa Kỳ tại các căn cứ quân sự của Philippines.

Lập trường cứng rắn của Manila đối với các yêu sách hàng hải của Trung Quốc ở Biển Đông phù hợp với các mục tiêu của Washington. Các động thái gần đây nhằm tăng cường hợp tác quân sự nhiều khả năng sẽ được tiếp tục, đặc biệt là sau khi mở rộng Thỏa thuận Hợp tác Quốc phòng Tăng cường, cho phép mở rộng quyền tiếp cận của quân đội Hoa Kỳ tại các căn cứ quân sự của Philippines.

Các khoản đầu tư liên quan đến quân sự cũng sẽ là một yếu tố quan trọng trong quan hệ đồng minh này dưới chính quyền Trump thứ hai. Đáng chú ý nhất là thỏa thuận năm 2023 của Công ty đầu tư cổ phần tư nhân Cerberus Capital Management để mua lại nhà máy đóng tàu thương mại tại Vịnh Subic—một căn cứ hải quân lớn trước đây của Hoa Kỳ—với giá 300 triệu USD.Tháng 12/2024, Trump đã đề cử tỷ phú Stephen Feinberg, người sáng lập Cerberus, làm thứ trưởng quốc phòng, cho thấy cam kết tăng cường quan hệ quốc phòng song phương.Về mặt kinh tế, quan hệ song phương có thể được thắt chặt hơn nữa thông qua một hiệp định thương mại tự do nếu Trump quyết định khôi phục các cuộc thảo luận đã được khởi động trong chuyến thăm Manila năm 2017.

Ngoài Philippines, Việt Nam cũng là một đối tượng tiềm năng được chính quyền Trump tập trung chú ý. Việt Nam đang đối mặt với nguy cơ bị áp thuế do thặng dư thương mại ngày càng tăng với Hoa Kỳ. Trong nhiệm kỳ đầu, Trump từng tiến hành một cuộc điều tra thương mại nhắm vào Việt Nam.Tuy nhiên, Việt Nam cũng thể hiện một số thiện chí và liên tục mở rộng hợp tác với Hoa Kỳ. Điều này được đánh dấu bằng quan hệ đối tác chiến lược toàn diện được ký kết vào năm 2023, cấp độ cao nhất trong các thỏa thuận ngoại giao mà Việt Nam dành cho các đối tác.

Singapore sẽ tiếp tục đóng vai trò là đối tác quan trọng của Hoa Kỳ nhờ vị thế là trung tâm hậu cần chiến lược cho quân đội Hoa Kỳ và là trung tâm tài chính – đầu tư khu vực.Indonesia kỳ vọng rằng tổng thống mới Prabowo Subianto sẽ xây dựng mối quan hệ tích cực với Trump, khi cả hai đều có hình ảnh ngườilãnh đạo mạnh mẽ, thực dụng và mang tính dân túy.

Nhìn chung, Trump nhiều khả năng sẽ theo đuổi nguyên tắc “có đi có lại” trong bất kỳ hoạt động ngoại giao nào, với ưu tiên đặc biệt dành cho các thỏa thuận đầu tư có lợi cho doanh nghiệp Hoa Kỳ hoặc dòng vốn đầu tư trực tiếp vào Hoa Kỳ.

Cách tiếp cận ưu tiên đầu tư này đã thể hiện rõ trong giai đoạn đầu chuyển giao quyền lực của Trump, khi cả Tổng giám đốc điều hành SoftBank Masayoshi Son của Nhật Bản và Chủ tịch DAMAC Properties Hussain Sajwani của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất đã đến thăm ông tại Mar-a-Lago để cam kết các thỏa thuận đầu tư lớn tại Hoa Kỳ. Các nước Đông Nam Á có thể tìm cách áp dụng các cách tiếp cận mang tính giao dịch này để tạo lợi thế. Ví dụ, Malaysia có thể tận dụng vai trò ngày càng lớncủa mình trong chuỗi cung ứng chất bán dẫn toàn cầu, trong khi Indonesia đang nổi lên như một cường quốc về tài nguyên, đặc biệt niken và khoáng sản phục vụ công nghệ xanh, có thể trở thành quân bài chiến lược trong các cuộc đàm phán với chính quyền Trump.

Nguồn: Asia Society Policy Institute

Từ khóa: căng thẳng, địa chính trị, tách rời, phân cực, chiến lược, ASEAN