Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Phản ứng của Trung Quốc trước sự trở lại của Trump tại Đông Nam Á

Trong những năm gần đây, các nhà quan sát đã ghi nhận sự thay đổi trong quan hệ của khu vực, nghiêng dần về phía Trung Quốc và rời xa Hoa Kỳ.  Điều này đã được ghi nhận trong một cuộc khảo sát ý kiến ​​của giới tinh hoa vào tháng 4 năm 2024 do Viện ISEAS-Yusof Ishak có trụ sở tại Singapore thực hiện. Lần đầu tiên kể từ khi cuộc khảo sát bắt đầu vào năm 2020, các nhà lãnh đạo chính trị và doanh nghiệp cho biết họ muốn liên kết đất nước của mình với Trung Quốc hơn là Hoa Kỳ nếu buộc phải lựa chọn. Tuy nhiên, một câu hỏi duy nhất trong một cuộc khảo sát không thể phản ánh toàn bộ sự phức tạp của một khu vực như Đông Nam Á.

Kết quả khảo sát một phần phản ánh phản ứng của khu vực trước sự ủng hộ của Hoa Kỳ đối với chiến dịch quân sự của Israel tại Gaza. Điều này đặc biệt rõ ràng ở các quốc gia ASEAN có đa số dân theo đạo Hồi như Malaysia và Indonesia.Tuy nhiên, sự thay đổi này cũng có thể phản ánh chiến lược dài hạn của Trung Quốc về sự tham gia của khu vực, cũng như các mô hình phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế đang thay đổi trong đó ASEAN đã vượt qua Liên minh châu Âu để trở thành đối tác thương mại lớn nhất của Trung Quốc. Một loạt bình luận quốc tế gần đây phản ánh quan điểm này. "Nước Mỹ đang đánh mất Đông Nam Á", một bài luận trên tờ Foreign Affairs đã viết vào năm ngoái.

Cách tiếp cận của chính quyền Trump đối với Đông Nam Á sẽ tạo ra cơ hội đểTrung Quốc khai thác, ngay cả khi Bắc Kinh đang phải vật lộn để quản lý mối quan hệ phức tạp và thay đổi của riêng mình với Washington. Bắc Kinh từ lâu đã coi Hoa Kỳ là một thế lực gây bất ổn trong khu vực và sẽ tiếp tục duy trì lập luận này dưới thời Trump 2.0. Ví dụ, quyết định đóng cửa USAID của Trump là một ví dụ điển hình, hoàn toàn phù hợp với câu chuyện của Trung Quốc mô tả Hoa Kỳ là một thế lực gây bất ổn và Trung Quốc là một lực lượng mang lại sự ổn định chokhu vực và thế giới. Quyết định này có khả năng sẽ có những tác động sâu rộng trong khu vực, dẫn đến việc đóng cửa các bệnh viện ở Thái Lan bên kia biên giới với Myanmar và ảnh hưởng đến các dự án tài trợ khí hậu và bảo tồn môi trường sống. Bắc Kinh cũng sẽ tập trung nhấn mạnh rằng chính sách của Hoa Kỳ đối với Đài Loan mang tính khiêu khích, một thông điệp sẽ có tiếng vang mạnh mẽ tại các quốc gia Đông Nam Á vốn đặt ưu tiên cho sự ổn định khu vực.

Ở cấp độ song phương, Bắc Kinh sẽ tận dụng cơ hội để thúc đẩy chiến lược tăng cường quan hệ với các quốc gia Đông Nam Á, tập trung vào hợp tác kinh tế và các dự án đầu tư. Vào tháng 11 năm 2024, Trung Quốc đã công bố thỏa thuận đầu tư kinh tế trị giá 10 tỷ USD với Indonesia, bao gồm các dự án phát triển chung tại các khu vực hàng hải đang tranh chấp.Động thái này đã thu hút sự giám sát chặt chẽ từ các nhà quan sát phương Tây, những người cho rằng Trung Quốc thường sử dụng các thỏa thuận đầu tư song phương như một công cụ giành lợi thế trong các tranh chấp lãnh thổ.

Chiến lược thúc đẩy hợp tác song phương của Trung Quốc nhiều khả năng sẽ tập trung vào các quốc gianhư Campuchia và Malaysia, nơi các nhà lãnh đạo có lập trường thân thiện với Trung Quốc và thể hiện sự cởi mở đối với đầu tư từ Bắc Kinh và ngày càng nghiên về quỹ đạo ảnh hưởng của Trung Quốc trong những năm gần đây, theo quan điểm của phương Tây. Vai trò của Malaysia với tư cách là chủ tịch ASEAN trong năm 2025 sẽ là trọng tâm đặc biệt. Anwar Ibrahim, thủ tướng Malaysia, đã lưu ý trong một cuộc phỏng vấn vào tháng 1 năm 2025 rằng việc thiếu sự tham gia gần đây của Hoa Kỳ đã tạo ra cơ hội cho Trung Quốc. Ông cho biết Hoa Kỳ "không tham gia vào khu vực này một cách tích cực như trước đây". "Trung Quốc ... có thái độ tích cực hơn".

Ngoài sự tham gia song phương, Trung Quốc sẽ tìm cách mở rộng sự tham gia đa phương của mình ở Đông Nam Á, thông qua vai trò là đối tác ASEAN và thông qua nhóm BRICS mở rộng. Indonesia chính thức gia nhập BRICS vào đầu năm 2025, trong khi Malaysia, Thái Lan và Việt Nam chính thức được phân loại là các quốc gia "đối tác". Sự gắn kết chặt chẽ hơn giữa các quốc gia Đông Nam Á và BRICS có thể được coi là một biện pháp phòng ngừa trước những bất ổn của chính quyền Trump thứ hai. Tuy nhiên, động thái này cũng có thể làm gia tăng căng thẳng mới với Hoa Kỳ. Trump đã đe dọa áp thuế 100% đối với các thành viên BRICS nếu khối này phát triển hệ thống thanh toán quốc tế riêng, vốn có thể trở thành đồng tiền thay thế và thách thức sự thống trị của đồng đô la Mỹ. Bất chấp những áp lực này, nhiều quốc gia Đông Nam Á coi BRICS là một đối trọng có giá trị đối với các diễn đàn truyền thống do phương Tây dẫn dắt như G7 và G20, và có khả năng sẽ có thêm các thành viên ASEAN gia nhâp BRICS trong tương lai.

Trung Quốc cũng có khả năng tiếp tục theo đuổi tư cách thành viên trong Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), một hiệp định thương mại mà Hoa Kỳ đã rút lui trong nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên của Trump. Kể từ khi nộp đơn vào năm 2021, Trung Quốc đã tạo ra sự chia rẽ giữa 11 thành viên của hiệp định, bao gồm Malaysia, Singapore và Việt Nam ở Đông Nam Á. Do quy trình phê duyệt yêu cầu sự đồng thuận từ tất cả các thành viên, sự thiếu vắng của Hoa Kỳ trong chính sách thương mại ở khu vực sẽ tạo cơ hội cho Bắc Kinh thúc đẩy tư cách thành viên CPTPP.

Kết luận

Tham vọng mở rộng ảnh hưởng của Trung Quốc ở Đông Nam Á sẽ khiến các cố vấn của Trump phải cân nhắc khi họ xây dựng cách tiếp cận của mình đối với khu vực này. Các quốc gia Đông Nam Á vẫn kiên định với chiến lược tạo ra sự cân bằng giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc. Tuy nhiên, họ vẫn coi trọng sự tham gia của Hoa Kỳ, vừa là đối trọng địa chính trị với Trung Quốc vừa là đối tác đầu tư tiềm năng. Bilahari Kausikan của Singapore đã mô tả cách tiếp cận phức tạp của khu vực này đối với các cường quốc trong một bài phát biểu gần đây: "Đối với Đông Nam Á, việc đối phó với sự cạnh tranh của các cường quốc là một trạng thái bình thường; và việc phòng ngừa, cân bằng và chạy theo xu hướng không phải là các chiến lược thay thế".

Các quốc gia Đông Nam Á sẽ tiếp tục thể hiện một tập hợp phức tạp các lợi ích và nhận thức rủi ro khi phản ứng với Trump trong nhiệm kỳ thứ hai của ông. Nhiều quốc gia đã xích lại gần hơn với Trung Quốc về mặt kinh tế và ngoại giao trong những năm gần đây, nhưng ít quốc gia nào trong khu vực mong muốn một tương lai bị chi phối bởi Trung Quốc và vắng bóng sự ảnh hưởng của Hoa Kỳ.

Bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy Trump có thể thực hiện các động thái hòa giải đối với Bắc Kinh đều có khả năng được hoan nghênh vì sự ổn định của khu vực. Nhưng nếuTrump sẵn sàng tiến xa hơn, tìm cách đạt được các thỏa thuận liên quan đến Đài Loan và ảnh hưởng đến sự cân bằng an ninh khu vực rộng lớn hơn, sẽ gây ra báo động. Không quốc gia nào trong khu vực muốn phải lựa chọn giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc. Tuy nhiên, ngày càng có nhiều dấu hiệu cho thấy nhiệm kỳ thứ hai của Trump có thể ép buộc các quốc gia Đông Nam Á đưa ra lựa chọn khó khăn này, thách thức chính sách cân bằng truyền thống của khu vực với cả hai cường quốc. Sự kết hợp giữa gia tăng căng thẳng địa chính trị và sự tách rời kinh tế tạo ra một môi trường phân cực hơn, khiến các quốc gia Đông Nam Á khó duy trì được vị thế tự chủ chiến lược mà họ ưu tiên lâu nay.

Đối với Hoa Kỳ, Đông Nam Á vẫn giữ được tiềm năng địa chính trị và kinh tế đáng kể. Mức tăng trưởng ở các quốc gia ASEAN được dự đoán sẽ nằm trong số những mức cao nhất thế giới trong thập kỷ tới, dẫn đầu là các quốc gia như Philippines, Indonesia và Việt Nam. Khi các công ty Hoa Kỳ tìm cách đa dạng hóa chuỗi cung ứng của mình khỏi Trung Quốc, Đông Nam Á vẫn sẽ là một điểm đến đầu tư hấp dẫn. Mối lo ngại về sự suy giảm ảnh hưởng của Hoa Kỳ so với Trung Quốc có nguy cơ trở thành lời tiên tri tự ứng nghiệm nếu không có sự tương tác mang ý nghĩa. Ít ai mong đợi Tổng thống Trump sẽ xuất hiện tại nhiều hội nghị thượng đỉnh khu vực. Nhưng việc duy trì sự hiện diện mạnh mẽ của Hoa Kỳ ở Đông Nam Á vẫn phải là trọng tâm quan trọng đối với chính quyền Trump khi tìm cách kiềm chế ảnh hưởng ngày càng tăng của Trung Quốc và đảm bảo lợi thế kinh tế của Hoa Kỳ ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương rộng lớn hơn.

Nguồn: Asia Society Policy Institute

Từ khóa: căng thẳng, địa chính trị, tách rời, phân cực, chiến lược, ASEAN