Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt nội dung

Nhiệm kỳ tổng thống thứ hai của Trump sẽ tác động như thế nào đến quan hệ của Hoa Kỳ - Đông Nam Á và những hàm ý đối với sự ổn định và tăng trưởng kinh tế của khu vực? Bài báo này phân tích quan điểm về nhiệm kỳ thứ hai của ông Donald Trump trong khu vực và cách tiếp cận có nhiều khả năng nhất của chính quyền Trump đối với Đông Nam Á. Đặc biệt, bài báo đánh giá nhận thức của khu vực về rủi ro trong các lĩnh vực an ninh, kinh tế và thảo luận về cách Trung Quốc có thể tìm cách tận dụng những thay đổi này.

Những điểm chính

• Giống như nhiều nơi trên thế giới, các quốc gia Đông Nam Á đang cố gắng hiểu những thay đổi lớn trong ưu tiên địa chính trị từ giai đoạn đầu của nhiệm kỳ thứ hai của ông Donald Trump. Một lãnh đạo màkhu vực đã nhận xét rằng Hoa Kỳ giờ đây “không còn sẵn sàng bảo trợ trật tự thế giới” nữa.
• Nhiều người trong khu vực dự đoán chính quyền Trump sẽ giảm bớt cam kết với các tổ chức đa phương, thay vào đó tập trung vào cạnh tranh Hoa Kỳ - Trung Quốc. Chính quyền Trump có khả năng ưu tiên quan hệ song phương với các đối tác chiến lược như Philippines và Việt Nam, đồng thời giảm sự gắn kết với các thể chế khu vực như ASEAN.
• Chính sách đối đầu của Trump với Trung Quốc, bao gồm áp thuế cao hơn và mở rộng các hạn chế công nghệ, sẽ khiến các nước Đông Nam Á gặp khó khăn trong việc cân bằng mối quan hệ giữa Bắc Kinh và Washington. Các nước trong khu vực lo ngại cạnh tranh địa chính trị gia tăng sẽ dẫn đến bất ổn lớn hơn, đặc biệt là căng thẳng quân sự leo thang.
• Sự gián đoạn kinh tế là mối đe dọa lớn đối với các nền kinh tế Đông Nam Á phụ thuộc vào thương mại. Điều này xuất phát từ việc Trump áp thuế đối với các nước có thặng dư thương mại lớnvới Hoa Kỳ và chính sách tách rời (decoupling) khỏi Trung Quốc.
• Trung Quốc có lợi thế trong việc tận dụng sự suy giảm cam kết của Hoa Kỳ bằng cách thúc đẩy quan hệ song phương và các sáng kiến đa phương ở Đông Nam Á. Điều này thể hiện qua các thỏa thuận đầu tư, mở rộng hợp tác trong nhóm BRICS và nỗ lực gia nhập Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP). Việc Trump sớm quyết định đóng cửa Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) cũng tạo thêm cơ hội cho Trung Quốc gia tăng ảnh hưởng.
• Tiềm năng tăng trưởng kinh tế và vị trí chiến lược của Đông Nam Á trong cuộc cạnh tranh Hoa Kỳ - Trung Quốc khiến khu vực này vẫn rất quan trọng đối với lợi ích của Hoa Kỳ. Dù các hoạt động ngoại giao cấp cao có thể giảm, nhưng việc duy trì quan hệ đối tác an ninh mạnh mẽ và khuyến khích đầu tư từ khu vực tư nhân Hoa Kỳ sẽ là những yếu tố then chốt để Hoa Kỳ bảo vệ ảnh hưởng của mình tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương rộng lớn hơn.

Giới thiệu: Kỷ nguyên Trump thứ hai

Những người theo dõi mối quan hệ giữa Hoa Kỳ và Đông Nam Á đã chứng kiến một sự kiện đáng chú ý vào tháng 11 năm 2017: Tổng thống Donald Trump tham dự hội nghị thượng đỉnh Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN). Tại cuộc họp đa phương diễn ra ở Philippines, Trump khẳng định rằng Hoa Kỳ vẫn “cam kết với vai trò trung tâm của ASEAN như một diễn đàn khu vực” và nhấn mạnh rằng sự tham gia với khu vực này “thúc đẩy an ninh và thịnh vượng cho người dân Hoa Kỳ.”

Trong các vòng tròn ngoại giao Đông Nam Á, nơi sự hiện diện trực tiếp tại các diễn đàn mang ý nghĩa biểu tượng quan trọng, việc tham gia được theo dõi chặt chẽ và được coi là dấu hiệu thể hiện cam kết. Vì vậy, người ta đặc biệt chú ý đến việc Trump không tham gia bất kỳ hội nghị ASEAN nào sau đó, cũng như không có mặt tại Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á, nơi quy tụ 18 quốc gia trong khu vực mở rộng, bao gồm cả Trung Quốc và Ấn Độ. Năm 2019, Trump thậm chí còn cử Cố vấn An ninh Quốc gia Robert O’Brien tham dự hội nghị thượng đỉnh ASEAN – lần đầu tiên một quốc gia cử đại diện có cấp bậc dưới Bộ trưởng Ngoại giao.

Dĩ nhiên, Trump không phải là người duy nhất vắng mặt trong các hoạt động ngoại giao. Tổng thống Joe Biden cũng thường xuyên không tham gia, bao gồm cả việc không xuất hiện tại cuộc họp các nhà lãnh đạo ASEAN tổ chức ở Lào vào tháng 10 năm 2024. Do đó, các nhà lãnh đạo khu vực sẽ có kỳ vọng đặc biệt thấp về mức độ gắn kết lớn hơn từ chính quyền Trump khi ông quay trở lại nhiệm kỳ thứ hai.

Trong chiến dịch tranh cử năm 2024 của Trump, giới tinh hoa chính trị khắp châu Á duy trì quan điểm thận trọng về khả năng ông tái đắc cử, đặc biệt khi so sánh với các đối tác ở châu Âu – nơi dấy lên hồi chuông cảnh báo. Mặc dù dự đoán sự tham gia hạn chế của Hoa Kỳ về mặt ngoại giao và kinh tế, nhiều quốc gia ở châu Á vẫn nhận thấy những điểm tích cực trong chính sách của Trump. Sự bình thản tương đối này phần nào xuất phát từ kinh nghiệm trong nhiệm kỳ đầu của Trump, khi nhiều quốc gia Đông Nam Á coi ông là một nhà lãnh đạo thực dụng, phi truyền thống nhưng vẫn có thể xử lý được.

Tuy nhiên, chủ nghĩa cấp tiến hỗn loạn trong những tuần đầu nhiệm kỳ thứ hai của Trump đã làm suy giảm sự bình thản này. Các động thái bất ngờ nhằm đóng cửa Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) sẽ tác động tiêu cực trực tiếp đến nhiều nền kinh tế mới nổi ở Đông Nam Á. Những lời đe dọa áp thuế nặng lên Canada và Mexico, cùng các biện pháp áp thuế mới đối với Trung Quốc, càng làm gia tăng mối lo ngại về chính sách chống thương mại của Hoa Kỳ và khiến các quốc gia Đông Nam Á lo sợ rằng họ sẽ là mục tiêu tiếp theo. Bất ổn chính trị trong nước ở Hoa Kỳ, phát sinh từ các chính sách ban đầu của Trump, đang gây báo động cho các nhà lãnh đạo khu vực. Phát biểu tại Hội nghị An ninh Munich vào tháng 2, Bộ trưởng Quốc phòng Singapore Ng Eng Hen thẳng thắn cáo buộc Hoa Kỳ đang hành xử như “một chủ nhà trọ thu tiền thuê,” ám chỉ việc Washington từ bỏ vai trò truyền thống là một lực lượng bảo vệ tự do trong khu vực.

Tuy nhiên, ẩn sau những lo lắng nàylà hai mối quan ngại sâu sắc hơn về vai trò của Hoa Kỳ trong khu vực với tư cách là một nhân tố gây xáo trộn địa chính trị và kinh tế.

Mối lo ngại chính tập trung vào cách tiếp cận đối đầu hơn của Hoa Kỳ với Trung Quốc. Căng thẳng giữa các cường quốc leo thang có nguy cơ phá vỡ thế cân bằng ngoại giao vốn được các quốc gia Đông Nam Á duy trì cẩn thận nhằm giữ mối quan hệ hợp tác với cả Washington và Bắc Kinh. Một lập trường quyết đoán hơn của Hoa Kỳ sẽ khiến nỗ lực cân bằng truyền thống này trở nên phức tạp hơn.

Mối quan ngại thứ hai liên quan đến chính sách kinh tế và thương mại. Việc Trump nhấn mạnh các biện pháp áp thuế và tái định hình chuỗi cung ứng đặt ra thách thức cho các nền kinh tế Đông Nam Á phụ thuộc vào thương mại, vốn dựa vào chuỗi cung ứng toàn cầu để thúc đẩy tăng trưởng trong tương lai. Các quốc gia đang có thặng dư thương mại với Hoa Kỳ – cụ thể là Việt Nam, Thái Lan và Malaysia – cũng đối mặt với nguy cơ bị áp thuế. Những lo ngại này càng trở nên trầm trọng hơn bởi sự thiếu vắng một chương trình kinh tế mang tính xây dựng của Hoa Kỳ nhằm thúc đẩy thương mại và tăng trưởng khu vực – một khoảng trống mà Trung Quốc đang háo hức lấp đầy.

Những lo ngại của khu vực dường như có cơ sở khi xét đến các chính sách gây xáo trộn trong nhiệm kỳ đầu của Trump và định hướng chính sách có thể xảy ra trong chính quyền mới của ông. Đội ngũ của Trump coi quan hệ với Đông Nam Á chủ yếu là một phần trong chiến lược cạnh tranh giữa các cường quốc với Trung Quốc. Điều này có khả năng dẫn đến việc giảm bớt sự tham gia vào các thể chế đa phương trong khu vực như ASEAN, thay vào đó tập trung vào các mối quan hệ song phương trực tiếp với các đối tác có ý nghĩa chiến lược như Philippines, Việt Nam và Singapore.

Trong khi đó, các chính sách kinh tế của Trump sẽ càng làm gia tăng lo ngại về thương mại và phát triển. Trong phạm vi mà Hoa Kỳ tham gia kinh tế với Đông Nam Á, Washington sẽ gia tăng áp lực buộc các quốc gia này phải chọn phe trong cuộc cạnh tranh địa chính trị rộng lớn hơn, sử dụng các biện pháp kinh tế như thuế quan và quyền tiếp cận công nghệ tiên tiến làm đòn bẩy.

Ông Lý Hiển Long, cựu Thủ tướng Singapore, đã diễn tả rõ nét những thay đổi này trong một bài phát biểu vào đầu tháng 2, khi nhìn lại những tuần đầu của nhiệm kỳ thứ hai của Trump. Ông nhận định: “Hoa Kỳ không còn sẵn sàng bảo trợ cho trật tự toàn cầu. Điều này khiến môi trường

quốc tế trở nên kém trật tự và khó đoán định hơn nhiều.” Ông nhấn mạnh: “Singapore, cũng như tất cả các quốc gia khác, phải thích nghi với thực tế mới này, đồng thời tiếp tục duy trì mối quan hệ và tình hữu nghị bền chặt với Hoa Kỳ.”

Các nhà hoạch định chính sách của Hoa Kỳ sẽ có tầm nhìn ngắn hạn nếu từ bỏ sự gắn kết với Đông Nam Á, đặc biệt khi khu vực này ngày càng có tầm quan trọng về kinh tế và giữ vai trò trung tâm trong cán cân địa chính trị châu Á. Xét trên góc độ địa chính trị thuần túy, nếu không có sự tham gia ý nghĩa của Hoa Kỳ, các quốc gia như Malaysia và Campuchia có nguy cơ ngả sâu hơn vào quỹ đạo của Trung Quốc. Trong bối cảnh thiếu vắng các sáng kiến kinh tế do Hoa Kỳ dẫn dắt, các nước ASEAN sẽ tiếp tục tăng cường hợp tác với các tổ chức do Trung Quốc đứng đầu, đặc biệt là BRICS.

Tóm lại, khi chính quyền mới tìm cách duy trì ảnh hưởng của Hoa Kỳ tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương mở rộng, các nền kinh tế đang phát triển và vị trí địa lý chiến lược của Đông Nam Á cần tiếp tục là một ưu tiên.

Nguồn: Asia Society Policy Institute

Từ khóa: căng thẳng địa chính trị, phân cực, chiến lược, ASEAN