Quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc – Đông Nam Á trong chính quyền Trump thứ hai (Phần 2)

1 vy 11.03.2025

Mối quan ngại của khu vực về chính quyền Trump thứ hai

Các quốc gia Đông Nam Á nhìn thấy cả cơ hội và rủi ro từ sự trở lại nắm quyền của Trump. Phong cách cầm quyền của Trump không theo lối mòn truyền thống, nhưng một số chính sách của ông có thể tạo ra cơ hội kinh tế cho Đông Nam Á. Ví dụ, khi các công ty Hoa Kỳ tiếp tục triển khai chiến lược đa dạng hóa “Trung Quốc + 1” (China Plus One), việc chuyển dịch chuỗi cung ứng có thể mang lại lợi ích cho các quốc gia như Việt Nam và Malaysia.

Hơn nữa, một chính quyền mới mang lại cơ hội làm mới các mối quan hệ hoặc khởi động lại các cuộc đối thoại. Nhiều nhà lãnh đạo Đông Nam Á sẽ hoan nghênh một tổng thống Hoa Kỳ ít quan tâm đến các vấn đề truyền thống của Washington như bảo vệ nhân quyền hay thúc đẩy dân chủ. Một số người trong khu vực vẫn giữ quan điểm lạc quan về nhiệm kỳ đầu tiên của Trump. Trước cuộc bầu cử tổng thống năm 2024, cựu nhà ngoại giao Singapore Bilahari Kausikan nhận xét: “Chính quyền Trump không phải hoàn toàn không tốt. Thế giới không sụp đổ. Và một số hành động của Trump nhằm khôi phục uy tín sức mạnh cứng rắn của Hoa Kỳ chắc chắn có lợi cho chúng tôi.”

Những lo ngại về an ninh

Viễn cảnh Trump quay trở lại nắm quyền đã làm gia tăng những lo lắng cụ thể về bất ổn địa chính trị và kinh tế. Về mặt địa chính trị, đội ngũ của Trump dường như sẽ thúc đẩy tăng chi tiêu quân sự để củng cố khả năng răn đe, đồng thời duy trì chính sách gây áp lực ngoại giao mạnh mẽ nhằm đối phó với Trung Quốc. Những người ủng hộ Trump lập luận rằng điều này là cần thiết để ngăn chặn các nỗ lực của Bắc Kinh trong việc thay đổi trật tự khu vực hiện tại – một trật tự đã góp phần quan trọng vào sự phát triển kinh tế của Đông Nam Á trong nhiều thập kỷ qua – ngay cả khi điều này làm gia tăng căng thẳng.

Các quốc gia Đông Nam Á vốn thận trọng với rủi ro sẽ cảnh giác với cách tiếp cận này, bởi họ coi bất kỳ căng thẳng ngoại giao hay quân sự mới nào giữa hai siêu cường đều là mối đe dọa tiềm tàng với những hệ lụy tiêu cực cho khu vực.

Các thủ đô khu vực đã cảm thấy nhẹ nhõm trước giai đoạn yên bình tương đối trong quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc vào cuối nhiệm kỳ của Biden, khi các cuộc gặp ngoại giao cấp cao diễn ra thường xuyên hơn và các kênh liên lạc được mở lại. Tuy nhiên, trong nhiệm kỳ thứ hai của Trump, nhiều khả năng quan hệ song phương sẽ quay trở lại trạng thái căng thẳng. Việc Trump tập trung chỉ trích các chính sách kinh tế của Trung Quốc và sử dụng thuế quan sẽ là những yếu tố chính góp phần làm gia tăng căng thẳng này.

Mối quan ngại về kinh tế

Rủi ro gia tăng về sự gián đoạn kinh tế là mối quan ngại lớn thứ hai của các quốc gia Đông Nam Á sau khi Trump trở lại cầm quyền, đặc biệt liên quan đến cách tiếp cận của ông đối với Trung Quốc.Chính quyền Biden theo đuổi chính sách "giảm thiểu rủi ro" (de-risking) từ Bắc Kinh trong các lĩnh vực cụ thể, đặc biệt là hạn chế tiếp cận công nghệ tiên tiến. Cố vấn an ninh quốc gia của Biden, Jake Sullivan, đã mô tả chiến lược “sân nhỏ, hàng rào cao” (small yard, high fence), tập trung vào kiểm soát xuất khẩu và hạn chế đầu tư đối với một số công nghệ trọng yếu có ý nghĩa sống còn đối với an ninh quốc gia. Cách tiếp cận này nhằm cân bằng giữa việc bảo vệ lợi thế công nghệ nhạy cảm với nhu cầu duy trì quan hệ kinh tế có lợi với Trung Quốc trong các lĩnh vực khác.

Tuy nhiên, nhiều cố vấn của ông Trump ủng hộ sự tách rời kinh tế sâu rộng hơn và mở rộng các biện pháp hạn chế thương mại công nghệ cao với Trung Quốc. Ứng cử viên của Trump cho vị trí Đại diện Thương mại Hoa Kỳ, Jamieson Greer, đã kêu gọi áp dụng chính sách "tách rời chiến lược hoàn toàn" (full strategic decoupling), trong đó Hoa Kỳ sẽ tách mình khỏi Trung Quốc trong nhiều lĩnh vực kinh tế hơn.

Cách tiếp cận này sẽ có những hậu quả kinh tế tiêu cực đối với các quốc gia Đông Nam Á, nơi Trung Quốc là đối tác thương mại quan trọng. Trong chiến dịch tranh cử năm 2024, Trump đã đề xuất áp thuế phổ quát 10% đối với tất cả các quốc gia và lên tới 60% đối với hàng hóa Trung Quốc. Quyết định ban đầu của ông về việc chỉ áp thuế 10% đối với Trung Quốc có thể mang lại một số sự nhẹ nhõm cho khu vực, nhưng vẫn sẽ tác động trực tiếp đến các quốc gia có quan hệ thương mại với Trung Quốc.

Việc Trung Quốc trả đũa bằng các biện pháp như áp thuế tương ứng hoặc hạn chế công nghệ sẽ tạo thêm thách thức cho thương mại và phát triển trong khu vực. Ví dụ, vào tháng 12/2024, Trung Quốc đã cấm xuất khẩu các khoáng sản quan trọng cho sản xuất chất bán dẫn nhằm đáp trả các biện pháp kiểm soát công nghệ của Hoa Kỳ.

Ngoài ra, các công ty Trung Quốc có khả năng chuyển hướng các mặt hàng bị ảnh hưởng bởi thuế quan của Hoa Kỳ sang các thị trường khác, tạo ra làn sóng nhập khẩu giá rẻ, gây khó khăn cho các nhà sản xuất nội địa ở Đông Nam Á. Đồng thời, Trung Quốc có thể di dời hoạt động sản xuất sang các nước Đông Nam Á để né tránh thuế quan của Hoa Kỳ, làm gia tăng nguy cơ bị Washington giám sát chặt chẽ về các hành vi "thay nhãn mác" (rebadging). Các quốc gia như Malaysia đã thực hiện các biện pháp để ngăn chặn các chiến thuật này nhằm tránh trở thành mục tiêu của các nỗ lực thực thi pháp luật từ phía Hoa Kỳ.

Ngoài Trung Quốc, Trump còn đe dọa thực hiện các hành động cụ thể chống lại các quốc gia khác. Những biện pháp này có thể bao gồm việc áp thuế mới đối với các quốc gia Đông Nam Á có thặng dư thương mại với Hoa Kỳ, chẳng hạn như Việt Nam.Các động thái này, kết hợp với sự hoài nghi của Trump đối với các thể chế thương mại quốc tế, có khả năng làm suy giảm thương mại toàn cầu nói chung, đặt ra những thách thức rõ ràng đối với các nền kinh tế Đông Nam Á – những quốc gia phụ thuộc nhiều vào thương mại và gắn kết sâu sắc với chuỗi cung ứng toàn cầu.

Phát biểu vào tháng 11/2024, ngay sau cuộc bầu cử của Trump, Bộ trưởng Tài chính Singapore, Lawrence Wong, bày tỏ lo ngại:"Thương mại chiếm ba lần GDP của chúng tôi. Chúng tôi là một nền kinh tế mở, một nền kinh tế phụ thuộc vào thương mại. Chúng tôi sẽ lo ngại nếu thế giới ngày càng có nhiều rào cản đối với thương mại toàn cầu."

Chính sách công nghệ của Hoa Kỳ đặt ra một thách thức kinh tế đáng kể khác.Trump có khả năng sẽ áp đặt các hạn chế mới nhằm hạn chế khả năng tiếp cận của Trung Quốc đối với một loạt công nghệ, từ chất bán dẫn đến công nghệ sinh học. Trí tuệ nhân tạo (AI) có thể sẽ trở thành trọng tâm đặc biệt, sau khi Hoa Kỳ công bố khuôn khổ "phổ biến AI" (AI diffusion) gần đây, thiết lập hệ thống kiểm soát xuất khẩu ba cấp độ với các mức độ tiếp cận công nghệ AI khác nhau.Hệ thống này bao gồm:

Tầng cao nhất: 18 quốc gia đồng minh thân cận được tiếp cận không hạn chế với công nghệ AI của Hoa Kỳ.
Tầng thấp nhất: Khoảng hai chục quốc gia không được tiếp cận bất kỳ công nghệ AI nào.
Tầng trung bình: Khoảng 150 quốc gia chỉ được tiếp cận có kiểm soát hoặc hạn chế thông qua các chương trình cấp phép.

Mục tiêu của hệ thống này là ngăn chặn các công ty Hoa Kỳ chuyển giao sản phẩm AI cho các quốc gia có khả năng chuyển tiếp chúng đến Trung Quốc.Những biện pháp này sẽ gây ra những phức tạp đáng kể cho các quốc gia như Singapore, Malaysia, Philippines và Việt Nam, tất cả đều nằm trong tầng trung bình. Các quốc gia này mong muốn duy trì lợi ích từ cả các tiến bộ AI của Hoa Kỳ lẫn Trung Quốc, nhưng chính sách mới sẽ hạn chế khả năng tiếp cận đồng thời hai nguồn công nghệ này.

Nguồn: Asia Society Policy Institute

Từ khóa: căng thẳng, địa chính trị, tách rời, phân cực, chiến lược, ASEAN