Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

“Tỉ lệ doanh nghiệp Việt Nam thực sự làm chủ công nghệ lõi chỉ chiếm chưa đến 0,3%. Đây là những con số đáng lo ngại, cho thấy sự yếu kém trong nội lực công nghiệp chế tạo” - TS Mạc Quốc Anh chia sẻ.

Những chia sẻ của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Diễn đàn quốc gia phát triển doanh nghiệp (DN) công nghệ số Việt Nam (VN) lần thứ VI đang làm nức lòng công luận về “nhìn thẳng vào sự thật” trong công nghiệp chế tạo của VN.

TS Mạc Quốc Anh, Ủy viên Ủy ban Trung ương MTTQ VN, Bí thư Đảng ủy Hiệp hội DN nhỏ và vừa (NVV) TP Hà Nội, trao đổi với Pháp Luật TP.HCM, nói: “Việc những hạn chế của kinh tế VN nói chung, của DN nói riêng được nhắc lại một cách thẳng thắn cho thấy sự cần thiết phải thay đổi từ gốc rễ”.

Những con số đáng lo ngại

. Phóng viên: Khi nghe Tổng Bí thư Tô Lâm đề cập đến việc “ngộ nhận”, “tự huyễn hoặc”, “tự ru ngủ”… ông có giật mình không khi đang lãnh đạo một trong những hiệp hội DN quan trọng của thủ đô?

+ TS Mạc Quốc Anh: Khi tôi nghe Tổng Bí thư Tô Lâm thẳng thắn nhấn mạnh các khái niệm “ngộ nhận”, “tự huyễn hoặc” hay “tự ru ngủ”…, tôi không chỉ giật mình mà còn cảm thấy một sự thức tỉnh cần thiết. Những nhận định ấy phản ánh một thực trạng mà không chỉ DN mà cả hệ thống cần nghiêm túc nhìn nhận.

Cụ thể, theo số liệu từ Bộ Công Thương, năm 2023, chỉ khoảng 2,5% DN VN có khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong khi đó, tỉ lệ DN VN thực sự làm chủ công nghệ lõi chỉ chiếm chưa đến 0,3%. Đây là những con số đáng lo ngại, cho thấy sự yếu kém trong nội lực công nghiệp chế tạo. Là một người lãnh đạo hiệp hội, tôi nhận ra rằng chính sự tự mãn và thiếu quyết liệt đã làm nhiều DN bị tụt lại phía sau.

Tuy nhiên, đây cũng là cơ hội để hiệp hội chúng tôi nói riêng thúc đẩy các chương trình hỗ trợ, nâng cao năng lực cạnh tranh cho DN, đặc biệt là DNNVV tại thủ đô, bởi nhóm này chiếm tới 98% tổng số DN trên địa bàn Hà Nội.

. Thực tế trong nhiều năm qua, nhiều lãnh đạo Đảng và Nhà nước đã đề cập đến việc VN đang ở trong phân khúc thấp của chuỗi giá trị toàn cầu. Nhiều năm trước, có chuyên gia đã cảnh báo tình trạng “gia công nô dịch”… Theo ông, vì sao đến hôm nay những vấn đề này mới được nhắc đến một cách thẳng thắn như vậy?

+ Theo tôi, việc các vấn đề này được nhắc lại một cách thẳng thắn cho thấy sự cần thiết phải thay đổi từ gốc rễ. Có nhiều nguyên nhân khiến VN rơi vào phân khúc thấp của chuỗi giá trị toàn cầu, trong đó có thể kể đến những nguyên nhân dưới đây.

Chúng ta thiếu đầu tư vào R&D (nghiên cứu và phát triển). Báo cáo của Ngân hàng Thế giới năm 2022 cho thấy chi tiêu cho R&D của VN chỉ chiếm 0,5% GDP, thấp hơn nhiều so với các quốc gia trong khu vực như Hàn Quốc (4,6% GDP) hay Trung Quốc (2,4% GDP).

Chúng ta tập trung quá mức vào gia công. Tỉ lệ giá trị gia tăng trong xuất khẩu của VN rất thấp, chỉ khoảng 18%-20% trong các ngành công nghiệp trọng yếu như điện tử, dệt may.

Chúng ta chưa chú trọng vào nhân lực chất lượng cao. Số liệu từ Bộ LĐ-TB&XH cho thấy chỉ khoảng 10% lực lượng lao động VN được đào tạo chuyên sâu, trong khi các ngành công nghiệp yêu cầu kỹ thuật cao đang thiếu trầm trọng nguồn nhân lực.

Hiện nay, khi nền kinh tế toàn cầu đang bước vào giai đoạn cạnh tranh khốc liệt hơn, các vấn đề này không thể bị che đậy hoặc né tránh. Thẳng thắn nhìn vào thực trạng là bước đầu để cải cách mạnh mẽ hơn.

Các ngành công nghiệp yêu cầu kỹ thuật cao đang thiếu trầm trọng nguồn nhân lực. Trong ảnh: TS Nguyễn Minh Sơn, Trưởng khoa Kỹ thuật máy tính Trường ĐH Công nghệ thông tin, ĐH Quốc gia TP.HCM, đang hướng dẫn sinh viên ngành bán dẫn. Ảnh: MINH HOÀNG

Xây dựng một nền tảng DN nội địa mạnh mẽ

. Một thực tế cho thấy khối đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đang có những đóng góp quan trọng trong phát triển kinh tế của VN. Tuy nhiên, như ông cũng biết, nhiều ý kiến cho rằng họ lại đang chiếm hầu hết các phân khúc cao, trọng yếu trong khi sự tham gia của cộng đồng DN VN với họ lại khá khiêm tốn. Theo ông, làm thế nào để có thể tận dụng được nguồn lực FDI một cách tốt nhất, phù hợp nhất theo đúng phương châm “lợi ích hài hòa…”?

+ Không thể phủ nhận rằng: FDI đã góp phần quan trọng vào tăng trưởng kinh tế VN, đóng góp khoảng 70% giá trị xuất khẩu và tạo việc làm cho hơn 4 triệu lao động. Tuy nhiên, như Tổng Bí thư đã nhấn mạnh, sự tham gia của DN nội địa vào chuỗi cung ứng của FDI vẫn rất hạn chế, chỉ khoảng 14%.

Tận dụng tốt hơn nguồn lực FDI là điều đã được nói từ lâu. Theo tôi, để tận dụng tốt hơn nguồn lực FDI, cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp.

Đó là tăng cường liên kết giữa DN nội địa và FDI. Chính phủ cần xây dựng các cơ chế khuyến khích DN FDI hợp tác, chuyển giao công nghệ và chia sẻ dữ liệu với DN trong nước. Điều này không chỉ tạo ra một môi trường đầu tư kinh doanh an toàn, hấp dẫn mà còn là động lực để các DN VN thay đổi, phát triển và hội nhập.

Đó là nâng cao năng lực cạnh tranh của DN nội địa. Các DNNVV cần được hỗ trợ về vốn, đào tạo nhân lực và áp dụng công nghệ hiện đại. Cuối cùng, theo tôi là phải chú trọng phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ. Bởi hiện nay, ngành công nghiệp hỗ trợ của VN chỉ đóng góp 11% GDP, thấp hơn nhiều so với các quốc gia trong khu vực như Thái Lan (23% GDP) chẳng hạn.

Phương châm “lợi ích hài hòa” chỉ có thể đạt được khi chúng ta xây dựng được một nền tảng DN nội địa mạnh mẽ để đồng hành và cạnh tranh cùng khối FDI.

Đây liệu có phải là “tự ru mình” không?

Tôi được báo cáo là VN đứng thứ hai thế giới về xuất khẩu điện thoại di động thông minh; đứng thứ năm thế giới về xuất khẩu linh kiện máy tính; đứng thứ sáu thế giới về xuất khẩu thiết bị máy tính; đứng thứ bảy thế giới về gia công phần mềm, đứng thứ tám thế giới về thiết bị linh kiện điện tử.

Đây là những con số có vẻ ấn tượng, hoành tráng, đáng tự hào nhưng thử hỏi chúng ta đã bao giờ nhìn sâu vào bản chất những số liệu này chưa? Chúng ta đóng góp được bao nhiêu phần trăm giá trị trong đó? Hay là mình đang ở phân khúc thấp nhất của chuỗi giá trị, chủ yếu là gia công cho nước ngoài.

Một cái áo bán ra mà thiết kế, vải, nhuộm, chỉ, nút đều của người khác thì mình được bao nhiêu? Có chăng chỉ là công lao động và sự ô nhiễm môi trường? Số liệu tôi nêu trên được trích dẫn từ báo cáo của lãnh đạo về thành tích của ngành mình.

Tôi cứ tự hỏi đây liệu có phải là “ngộ nhận”, là “tự huyễn hoặc”, là “tự ru mình” không?

(Trích phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Diễn đàn quốc gia phát triển DN công nghệ số VN lần thứ VI)

. “DN đang đứng ở đâu trong chuỗi giá trị toàn cầu?”, câu hỏi mà Tổng Bí thư Tô Lâm nêu ra cũng là niềm đau đáu của không ít lãnh đạo Đảng và Nhà nước cũng như của chính cộng đồng DN. Là người sâu sát với cộng đồng này, ông thấy DN VN hiện đang đứng ở đâu và họ cần làm gì để có thể nâng cao vị thế của mình?

+ Hiện nay, như Tổng Bí thư Tô Lâm và nhiều báo cáo khả tín đã chỉ ra: Phần lớn DN VN vẫn đứng ở phân khúc thấp của chuỗi giá trị toàn cầu. Theo Bộ KH&ĐT, chỉ khoảng 21% DN tham gia chuỗi giá trị toàn cầu và đa số tham gia ở khâu gia công, lắp ráp, nơi có giá trị gia tăng thấp nhất.

Để nâng cao vị thế, DN VN cần chú trọng vào một số giải pháp: Một là đầu tư vào công nghệ. Hiện nay, chuyển đổi số là một yêu cầu cấp thiết. Tuy nhiên, chỉ 17% DNNVV đang áp dụng công nghệ 4.0, một tỉ lệ rất thấp so với mặt bằng khu vực.

Hai là tăng cường hợp tác quốc tế thông qua tham gia các hiệp định thương mại tự do (FTA) như EVFTA, CPTPP để tiếp cận thị trường và công nghệ tiên tiến.

Ba là đào tạo nguồn nhân lực. Đây là một yếu tố sống còn. Theo báo cáo của ILO (Tổ chức Lao động Quốc tế), 40% DN tại VN đánh giá thiếu nhân lực chất lượng cao là rào cản lớn nhất để phát triển.

Cuối cùng và cũng rất quan trọng là DN cần mạnh dạn đổi mới tư duy, đầu tư vào nghiên cứu, phát triển sản phẩm và từng bước tham gia vào những phân khúc cao hơn của chuỗi giá trị.

Thể chế thông thoáng sẽ là “chìa khóa” để DN bứt phá

. Khai mạc kỳ họp thứ 8, Quốc hội khóa XV mới đây, Tổng Bí thư Tô Lâm nói rằng thể chế đang là “điểm nghẽn của điểm nghẽn”. Từ góc độ DN, theo ông, cần cải cách thể chế theo hướng nào, mức độ nào để không chỉ cho DN phát triển mà còn để đất nước thực sự cất cánh vào kỷ nguyên mới?

+ Tôi cho rằng cải cách thể chế cần tập trung vào các yếu tố sau:

Đơn giản hóa thủ tục hành chính: Theo báo cáo môi trường kinh doanh năm 2023 của Ngân hàng Thế giới, VN xếp hạng 70/190 quốc gia về mức độ thuận lợi kinh doanh. Các thủ tục hành chính phức tạp đang làm giảm năng suất của DN.

Tăng cường minh bạch: Thể chế phải đảm bảo công khai, minh bạch để DN an tâm đầu tư, tránh tình trạng “xin-cho” gây bất bình đẳng.

Cải cách chính sách thuế: Hiện nay, gánh nặng thuế, phí chiếm tới 40% lợi nhuận của DN, cao hơn nhiều so với các quốc gia trong khu vực.

Thúc đẩy đổi mới sáng tạo: Chính phủ cần xây dựng chính sách hỗ trợ DN đầu tư vào R&D, đặc biệt là các ngành công nghệ cao.

Thể chế thông thoáng, minh bạch sẽ là đòn bẩy để DN phát triển mạnh mẽ hơn.

. Cuối cùng, ông có tin rằng sau khi thể chế được cải cách thì vị thế của DN VN sẽ được nâng cao, có đủ năng lực để tham gia vào phân khúc cao của chuỗi giá trị toàn cầu?

+ Tôi hoàn toàn tin tưởng rằng với sự cải cách thể chế đồng bộ và triệt để, DN VN sẽ có đủ năng lực để tham gia vào các phân khúc cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Những thay đổi thực chất từ thể chế, kết hợp với nỗ lực của DN và cả hệ thống chính trị, chắc chắn sẽ nâng cao vị thế của DN VN.

Xin cảm ơn ông.

Nguồn: Pháp luật

Từ khóa: doanh nghiệp, Việt Nam, công nghiệp chế tạo