Sự rối loạn và chia rẽ làm lu mờ giấc mơ tự do thương mại sau 30 năm của WTO

Khi ngày kỷ niệm của tổ chức đang đến gần, các biên giới trên khắp thế giới lại đóng cửa một lần nữa

Vào thời điểm các bộ trưởng thương mại tập trung tại thành phố Marrakech của Maroc cách đây 30 năm vào tháng này để ký thỏa thuận thành lập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), trong bầu không khí rất vui mừng. Có nhiều ý kiến lạc quan về việc cơ quan này sẽ mở cửa các thị trường mới và đóng vai trò là trọng tài khi có xảy ra tranh chấp giữa các quốc gia.

Bầu không khí ngày nay đã khác hơn nhiều so với thời điểm vào tháng 4 năm 1994. Mọi sự hào hứng đối với các thỏa thuận tự do hóa thương mại mang tính đột phá đã biến mất từ nhiều thập kỷ trước và được thay thế bằng chủ nghĩa bảo hộ ẩn dật, nhưng thường là công khai.

Tranh chấp thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc ngày càng leo thang và có khả năng trở nên tồi tệ hơn. Cuối tháng 3, Trung Quốc chính thức mở vụ kiện lên WTO chống lại Mỹ, trong đó Bắc Kinh cố gắng bảo vệ ngành công nghiệp xe điện của mình, cáo buộc các khoản trợ cấp của chính quyền Tổng thống Joe Biden nhằm thúc đẩy sản xuất xanh ở Mỹ đã vi phạm các quy tắc thương mại toàn cầu.

Tranh chấp về Đạo luật giảm lạm phát (IRA) của chính quyền Biden nêu bật ba xu hướng: làn sóng toàn cầu hóa đi xuống, mối quan hệ ngày càng khó khăn giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới và tình trạng rối loạn chức năng của chính WTO.

Có rất ít hy vọng rằng vụ kiện của Trung Quốc chống lại Mỹ sẽ được giải quyết vì WTO không còn có thể giải quyết tranh chấp nữa. Bất kỳ quốc gia nào đi ngược lại phán quyết của WTO đều có quyền kháng cáo, nhưng cơ quan phúc thẩm cần các thẩm phán hoạt động và kể từ cuối năm 2019, Mỹ đã ngăn chặn mọi cuộc bổ nhiệm mới vào ban hội thẩm.

Đây không phải là lý do duy nhất của vụ tranh cãi. Về cơ bản, vấn đề là do thặng dư thương mại khổng lồ của Trung Quốc với Mỹ và chính quyền Biden tin rằng thâm hụt của Mỹ là kết quả của sự cạnh tranh không lành mạnh.

Đáp lại sự phản đối chính thức của Trung Quốc đối với hỗ trợ tài chính do IRA cung cấp, bà Katherine Tai, đại diện thương mại Hoa Kỳ, cho biết đây là trường hợp “lươn ngắn lại chê chạch dài”, khi xem xét hồ sơ của Trung Quốc trong việc bảo vệ các nhà sản xuất của riêng mình.

Neil Shearing, nhà kinh tế trưởng tại công ty tư vấn Capital Economics, cho biết năng lực sản xuất của Trung Quốc đã “mở rộng đáng kể” kể từ đại dịch Covid. Ông nói, một phần điều này phản ánh phản ứng trước nhu cầu toàn cầu ngày càng tăng nhưng như trong trường hợp xe điện – thể hiện một quyết định chính sách có chủ ý của Bắc Kinh nhằm giành lấy thị phần.

Cựu Tổng thống Donald Trump, đối thủ của đương kim Tổng thống Biden trong cuộc đua vào Nhà Trắng năm nay, đã hứa sẽ có hành động cứng rắn để ngăn thị trường ô tô Mỹ tràn ngập. Từng áp thuế 300 tỷ USD lên hàng nhập khẩu của Trung Quốc khi còn là tổng thống, ông Trump giờ đây cho biết ông sẽ áp thuế 100% đối với ô tô Trung Quốc nhập khẩu từ Mexico, thuế 50% đối với các hàng hóa khác của Trung Quốc và 10% đối với hàng hóa được sản xuất ở nơi khác trên thế giới.

Trump đã nói rõ rằng ông không bận tâm trước khả năng Trung Quốc hoặc các nước khác có thể đáp trả bằng các biện pháp ăn miếng trả miếng nhằm trừng phạt các nhà xuất khẩu Mỹ. “Bạn làm phiền chúng tôi và chúng tôi sẽ làm phiền bạn,” ông nói. “Nó rất đơn giản, rất công bằng.”

Ông Biden sử dụng ngôn ngữ ít căng thẳng hơn, nhưng trên thực tế đã có đường lối cứng rắn với Trung Quốc về thương mại. Keith Rockwell, thành viên tại Hinrich Foundation và là cựu giám đốc WTO, cho biết: “Bất kể ai đắc cử cử tổng thống, tương lai của quan hệ thương mại Mỹ - Trung không có vẻ tươi sáng. Tất cả các mức thuế của ông Trump vẫn được áp dụng. Chính quyền Biden chưa loại bỏ một cái nào cả.”

Shearing nói: “Một trong số rất ít vấn đề lưỡng đảng còn tồn tại ở Washington là bản chất mất cân bằng trong mối quan hệ thương mại của Mỹ với Trung Quốc. Các nhà đầu tư có thể lo lắng về sự trở lại tiềm năng của ông Trump và mối đe dọa về một cuộc chiến thương mại mới, nhưng cuộc xung đột này có vẻ dễ xảy ra hơn bao giờ hết, cho dù chính quyền tiếp theo là Đảng Dân chủ hay Đảng Cộng hòa”.

Sự chia rẽ giữa Mỹ - Trung không phải là nguồn gốc duy nhất gây căng thẳng thương mại. Với tư cách là Tổng giám đốc WTO, Ngozi Okonjo-Iweala, lưu ý, ngoài những tranh chấp Bắc – Nam toàn cầu quen thuộc, còn có những dấu hiệu tại cuộc họp cấp Bộ trưởng WTO gần đây ở Abu Dhabi về sự chia rẽ Nam – Nam. Những điều này phản ánh sự khẳng định từ một số quốc gia đang phát triển lớn - như Ấn Độ và Brazil - rằng tiếng nói của họ phải được lắng nghe.

Okonjo-Iweala tuyên bố rằng không thể tiếp tục “kinh doanh như bình thường” khi bà tiếp quản Geneva chỉ hơn ba năm trước, nhưng bà thấy khó đạt được thỏa thuận giữa 166 thành viên của WTO.

Evan Rogerson, cựu quan chức cấp cao của WTO và hiện là thành viên tại Trung tâm Nghiên cứu Chủ nghĩa Đa phương ở Singapore, cho biết cuộc họp cấp bộ trưởng WTO gần đây tại Abu Dhabi là một sự thất vọng khi không đạt được bất kỳ tiến bộ đa phương thực chất nào ngoài việc gia nhập hai quốc gia nhỏ – Đông Timor và Comoros.

Ông nói: “Việc không đi ngược lại lệnh cấm thương mại điện tử đã áp dụng 25 năm được coi là một thành công”. “Về các vấn đề quan trọng trong chương trình nghị sự – thương mại nông nghiệp, trợ cấp thủy sản và cải cách cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO – các bộ trưởng chỉ đơn giản là hủy bỏ kế hoạch, cam kết tiếp tục làm việc và một lần nữa gia hạn thời hạn mà ít người mong đợi sẽ được đáp ứng.”

Trong một bài báo gần đây, Okonjo-Iweala cho biết cuộc cải cách có ý nghĩa sẽ đòi hỏi các nước đang phát triển phải đóng vai trò lớn hơn. “Điểm mấu chốt là cần có nỗ lực tập thể phối hợp để thực hiện các hiệp định của WTO và tạo ra một tổ chức có khả năng giải quyết các vấn đề của thế kỷ này. Việc không đạt được các mục tiêu không còn có thể đổ lỗi hoàn toàn cho Hoa Kỳ - hoặc bất kỳ một quốc gia nào khác, nói chung vì thiếu sự lãnh đạo hoặc quan tâm.

Nhưng lập trường của Mỹ sẽ rất quan trọng nếu WTO thực hiện vai trò của mình trong việc kiểm soát thương mại toàn cầu. Rockwell cho rằng nếu ông Biden tái đắc cử, có khả năng ông sẽ cởi mở hơn trong nhiệm kỳ thứ hai này về một số vấn đề thương mại – bao gồm cả cách giải quyết tranh chấp. Ông nói thêm: “Nếu ông Trump thắng cử, sẽ không có thay đổi gì cả.”

Nguồn: The Guardian

Từ khóa: WTO, bảo hộ, giải quyết tranh chấp, cam kết, đa phương, IRA