Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Chủ nghĩa tiểu đa phương về “an ninh cứng” của Australia và Nhật Bản tập trung vào việc chống lại Trung Quốc nhưng lại thiếu sức hấp dẫn đối với các quốc gia đang phát triển. Ngược lại, Trung Quốc sử dụng chủ nghĩa tiểu đa phương đa tầng (an ninh, kết nối, kinh tế, phi chính thức) để thúc đẩy các ưu tiên địa kinh tế và quản trị, cung cấp hỗ trợ phát triển và xây dựng các mối quan hệ rộng lớn hơn. Để cạnh tranh, Australia và Nhật Bản nên mở rộng chương trình nghị sự nhỏ vượt ra ngoài vấn đề an ninh, tập trung vào kinh tế và quản trị để mang lại cho các quốc gia đang phát triển một giải pháp thay thế hấp dẫn.

Các cường quốc tầm trung như Australia và Nhật Bản đã tận dụng các mối quan hệ song phương để đạt được các mục tiêu kinh tế và an ninh chung. Nhưng vì chủ nghĩa tiểu đa phương mà Canberra và Tokyo theo đuổi phần lớn là phản ứng trước sự trỗi dậy của Trung Quốc, nên điều này đặt ra câu hỏi Bắc Kinh thực hiện chủ nghĩa tiểu đa phương như thế nào và sẽ có thể tiết lộ điều gì mang tính hiệu quả trong cách tiếp cận của Nhật Bản và Australia.

Sự hấp dẫn trong cách tiếp cận của Trung Quốc ở Nam bán cầu sẽ khiến Canberra và Tokyo phải tạm dừng. Chủ nghĩa tiểu đa phương của Australia và Nhật Bản, tuy chứa đựng các yếu tố quản trị và kinh tế, nhưng lại được nhiều người cho là bị chi phối bởi "an ninh cứng". Điều này có nghĩa là chủ nghĩa tiểu đa phương của họ ít hấp dẫn hơn đối với các nước đang

phát triển, vì nó ít hỗ trợ cuộc sống của những người dễ bị tổn thương thông qua các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDG) của Liên hợp quốc.

Australia và Nhật Bản phải tìm ra cách để hợp tác với các quốc gia này ngoài các vấn đề an ninh truyền thống. Sáng kiến Đối tác trong Thái Bình Dương Xanh là phương tiện rõ ràng nhất nhưng những sáng kiến khác cũng cần được xem xét, hiện tại đang tìm cách gắn kết các sáng kiến quốc gia hiện có như chính sách “Bước tiến Thái Bình Dương” và “Trái phiếu Thái Bình Dương” với các sáng kiến song phương nhằm tạo ra một khuôn khổ nhỏ rộng hơn.

Trung Quốc phản đối sự tập trung vào Hoa Kỳ và có thể sẽ không tin tưởng vào chủ nghĩa tiểu đa phương của Nhật Bản và Australia. Chắc chắn, Trung Quốc đã lên án các tổ chức như Quad là một “băng nhóm kiểu NATO” Nhưng điều ít được biết đến hơn là thực tế rằng Bắc Kinh đã áp dụng chủ nghĩa tiểu đa phương trong nhiều thập kỷ, mặc dù nước này không đề cập một cách rõ ràng.

Trung Quốc đã thử nghiệm chủ nghĩa tiểu đa phương từ rất lâu trước sự gia tăng gần đây về chủ nghĩa tiểu đa phương trong khu vực Ấn Độ - Thái Bình Dương do Hoa Kỳ và các đối tác khởi xướng. Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) khởi đầu là nhóm nhỏ 'Shanghai Five' vào năm 1996. Năm 1999, Bắc Kinh bắt đầu đàm phán với Tokyo và Seoul và phát triển thành Ban Thư ký Hợp tác Ba bên, được thiết kế để 'thúc đẩy hòa bình lâu dài, thịnh vượng và văn hóa chung'. Trung Quốc cũng đã giúp thành lập BRICS với Brazil, Nga, Ấn Độ và Nam Phi vào năm 2009.

Khác biệt với cách tiếp cận lấy liên minh làm trung tâm của Australia và Nhật Bản, Trung Quốc đã tìm cách kết nối các sáng kiến tiểu đa phương với các thỏa thuận song phương và đa phương theo cách tiếp cận nhiều tầng. Chủ nghĩa tiểu đa phương mang “đặc điểm Trung Quốc” chia thành một số phạm trù, đôi khi chồng chéo lên nhau, bao gồm an ninh, mạng lưới, kinh tế và phi chính thức.

Về mặt an ninh, BRICS ban đầu được quảng cáo là tập trung vào quản trị kinh tế nhưng sau đó đã phát triển mối quan tâm đến quản trị an ninh. Được tổ chức dựa trên nguyên tắc 'không can thiệp, bình đẳng và cùng có lợi', tổ chức này ngày càng quan tâm đến các thách thức an ninh toàn cầu như khủng bố, vấn đề phổ biến hạt nhân và trật tự thế giới. Kinh nghiệm của BRICS chỉ ra rằng chủ nghĩa tiểu đa phương của Trung Quốc có thể phát triển từ kinh tế sang an ninh.

Đối với chủ nghĩa tiểu đa phương được kết nối, Trung Quốc đã tìm cách tạo ra các thỏa thuận hợp tác song phương theo cách dẫn đến một loạt các mối quan hệ được kết nối nhiều hơn. Những quan hệ đối tác này thường được phân loại theo thứ tự quan trọng.

Chúng bao gồm “quan hệ đối tác phối hợp chiến lược toàn diện” với Nga, “quan hệ đối tác hợp tác chiến lược trong mọi thời tiết” với Pakistan và “quan hệ đối tác hợp tác chiến lược toàn diện” với nhiều quốc gia. Những mối quan hệ đối tác này đã phát triển dựa trên “nhu cầu cần thiết chống lại áp lực từ Mỹ, sự cần thiết phải duy trì hòa bình và ổn định dọc biên giới và đạt được mục tiêu dài hạn của hiện đại hóa”. Khi các mối quan hệ đối tác này xuất hiện cùng với các tổ chức tiểu đa phương (hoặc đa phương), chúng sẽ tạo ra hiệu ứng “mạng lưới”.

Về mặt hợp tác kinh tế, ứng cử viên sáng giá nhất là cơ chế Hợp tác Lancang Mekong (LMC). Cơ chế tiểu đa phương này tìm kiếm quản lý bền vững các nguồn tài nguyên thủy điện và phát triển chung của tiểu vùng sông Mekong, với sự tham khảo đến các Mục tiêu Phát triển Bền vững của Liên Hợp Quốc. LMC được liên kết chặt chẽ với các tổ chức đa phương do Trung Quốc lãnh đạo như Sáng kiến Vành đai và Con đường, và đôi khi được xác định dựa trên các thỏa thuận song phương, cũng như các lớp quản lý khu vực và hợp tác an ninh phi truyền thống.

Cuối cùng, các nhóm tiểu đa phương không chính thức của Trung Quốc bao gồm các nỗ lực tham gia với “nhóm bạn” trong Liên Hợp Quốc. Bắc Kinh đã tìm cách dẫn dắt các sắp xếp chính thức hơn theo hướng này trong khuôn khổ Sáng kiến Phát triển Toàn cầu (GDI) của mình. Các thỏa thuận không chính thức cũng được thể hiện rõ ràng trong các nỗ lực hòa giải xung đột của Trung Quốc, chẳng hạn như Nhóm điều phối bốn bên và Đối thoại ba bên Nga-Trung Quốc-Pakistan.

Trung Quốc dường như xem chủ nghĩa tiểu đa phương là một phần của mạng lưới phức tạp gồm các thỏa thuận song phương, đa phương và tiểu vùng hoặc xuyên khu vực chồng chéo và đan xen. Bắc Kinh sử dụng các biện pháp tiểu đa phương để mở rộng sự tham gia của mình vào quản lý khu vực và toàn cầu cũng như củng cố tính hợp pháp của mình.

So với chủ nghĩa tiểu đa phương lấy an ninh làm trung tâm của Úc và Nhật Bản, Trung Quốc tập trung vào các ưu tiên địa kinh tế và quản trị. Với thiết kế các công cụ nhỏ để đạt được ảnh hưởng ở thế giới đang phát triển bằng cách hỗ trợ các nhu cầu phát triển thay vì giải quyết công khai sự cạnh tranh chiến lược với Hoa Kỳ và các đồng minh của nước này, mặc dù ngày càng có nhiều dấu hiệu về “sự leo thang an ninh” trong các trường hợp BRICS và LMC.

Nếu Canberra và Tokyo hy vọng xây dựng một trật tự hấp dẫn đối với khu vực, họ phải mở rộng các cách tiếp cận tiểu đa phương và tăng cường các khía cạnh kinh tế và quản trị trong chương trình nghị sự tiểu đa phương của mình.

Miwa Hirono là Giáo sư và Phó Trưởng khoa tại Trường Cao đẳng Nghệ thuật Tự do Toàn cầu tại Đại học Ritsumeikan.

H.D.P. Envall là Nghiên cứu viên/Giảng viên cao cấp tại Khoa Quốc tế, Ngành Các vấn đề Châu Á Thái Bình Dương Coral Bell, Đại học Quốc gia Úc và là Nghiên cứu viên phụ trợ tại Đại học La Trobe.

Kyoko Hatakeyama là Giáo sư Quan hệ Quốc tế tại Trường Cao học Nghiên cứu Quốc tế và Phát triển Khu vực, Đại học Tỉnh Niigata.

Thomas Wilkins là Phó Giáo sư tại Đại học Sydney và là thành viên cao cấp tại Viện Chính sách Úc (ASPI), đồng thời là thành viên cao cấp không thường trú tại Diễn đàn Thái Bình Dương và Viện Quan hệ Quốc tế Nhật Bản (JIIA).

Bài viết này được viết với sự hỗ trợ của Quỹ Australia-Nhật Bản.

Từ khóa: ASPI, JIIA, chủ nghĩa tiểu đa phương, hợp tác an ninh