Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Đại dịch đã giáng một đòn mạnh vào nền kinh tế toàn cầu và đặc biệt là các nền kinh tế của Trung Á, mặc dù sản xuất nội địa nhưng vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu với một phần đáng kể (tính theo giá trị tiền tệ) trong tiêu dùng của họ.

Cuộc chiến Nga – Ukraine đóng vai trò là một cú sốc kinh tế đối với các nền kinh tế ở khu vực này, vốn vẫn chưa phục hồi sau thiệt hại do Covid gây ra. Mặc dù có tiềm năng đáng kể trong khu vực về sản xuất và thương mại, hầu hết hàng nhập khẩu vào Trung Á đều đến từ Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ và Châu Âu. Đồng thời, các tập đoàn xuyên quốc gia ở Nga chiếm gần một nửa nhu cầu hàng tiêu dùng ở Trung Á.

Năm 2022, các nước Trung Á bắt đầu cấu hình lại chuỗi cung ứng của mình để tuân thủ các lệnh trừng phạt. Tuy nhiên, do gần một nửa nền kinh tế Nga đã hội nhập với các tập đoàn quốc tế và cung cấp cho Trung Á, nên việc cắt đứt các liên kết thương mại này gần như là không thể. Điều này được thể hiện rõ ràng trong số liệu thống kê năm 2023, khi hầu hết các nước Trung Á đều chứng kiến lượng hàng hóa phương Tây tái xuất sang Nga tăng gấp hàng chục, hàng trăm lần.

Về thông tin và thống kê, các quốc gia mở cửa nhất trong khu vực là Kyrgyzstan và Kazakhstan. Uzbekistan đang nhanh chóng bắt kịp, với các cơ quan chính phủ ra mắt các trang web có thể truy cập một lượng lớn dữ liệu, cả về nền kinh tế và toàn bộ đất nước.

Chỉ số kinh tế của các quốc gia Trung Á năm 2023

Quốc gia (theo thứ tự bảng chữ cái)	Ước tính GDP (theo tỉ USD)	Tăng trưởng so với năm trước	Lạm phát so với năm trước
Kazakhstan	237.00	5.1%	9.80%
Kyrgyzstan	11.90	6.2%	7.30%
Tajikistan	11.36	8.3%	3.80%
Turkmenistan	60.10	6.3%	5.90%
Uzbekistan	90.80	6.0%	8.77%

Ngoại trừ Kazakhstan, nền kinh tế lớn nhất khu vực (mặc dù vẫn dựa vào tài nguyên), có GDP lớn hơn bốn quốc gia còn lại cộng lại, Trung Á có thể được coi là khu vực có thu nhập thấp. Với mức lương trung bình trong khoảng 250 – 400 USD mỗi tháng, các quốc gia này phụ thuộc rất nhiều vào thương mại (nhập khẩu) đối với thực phẩm, quần áo và hàng hóa cơ bản.

Không có quốc gia nào trong khu vực có thể tự chủ hoàn toàn về mặt sản xuất hàng tiêu dùng. Điều này, một phần do dịch vụ hậu cần phức tạp, đặt ra thách thức khi có những biến động của thị trường hoặc bất ổn địa chính trị.

Tuy nhiên, trong 5 năm vừa qua tình hình của khu vực khá thuận lợi do ít xảy ra tranh chấp lãnh thổ và xung đột biên giới hơn, trong khi các chính trị gia ở cả 5 quốc gia đều chia sẻ quan điểm rằng các định dạng C5 và C5+ có thể là một công cụ hiệu quả để phát triển các mối quan hệ nội vùng và một thị trường chung. Năm ngoái, 5 nguyên thủ trong khu vực đã gặp gỡ các nhà lãnh đạo Trung Quốc, Nga và Mỹ.

Năm 2023, các quốc gia đã phục hồi hoàn toàn sau thời kỳ suy thoái do đại dịch và mỗi nền kinh tế đều tăng trưởng hàng năm. Do có nền tảng cao (GDP hơn 200 tỷ USD), Kazakhstan có mức tăng trưởng thấp nhất ở mức 5,1%. Nền kinh tế của nước này được thúc đẩy chủ yếu bởi khai thác tài nguyên, luyện kim và nông nghiệp. Với quy mô diện tích là 2,7 triệu km2, hậu cần là một thách thức lớn đối với hoạt động kinh doanh trong nước. Năm ngoái, theo dữ liệu sơ bộ, Kazakhstan đã sản xuất 90 triệu tấn dầu, với lượng xuất khẩu chủ yếu hướng tới cảng Novorossiysk của Nga thông qua Hiệp hội Đường ống Caspian (CPC).

Khí đốt của Kazakhstan được sử dụng trong nước và cũng được xuất khẩu sang Trung Quốc thông qua đường ống khí đốt Trung Á – Trung Quốc. Hầu hết khí đốt tự nhiên đi qua đường ống này đều đến từ Turkmenistan và Uzbekistan, những quốc gia đã huy động vốn vay từ các công ty nhà nước Trung Quốc để xây dựng đường ống này.

Đường ống Tây – Đông bắt đầu ở Tân Cương, Thanh Hải, Tứ Xuyên và Trùng Khánh (các khu vực sản xuất khí đốt chính) và chạy đến miền đông Trung Quốc. Việc xây dựng tuyến đầu tiên được bắt đầu vào năm 2002 và hoàn thành vào năm 2004, trong khi tuyến thứ hai được xây dựng trong giai đoạn 2008 – 2012.

Nền kinh tế Uzbekistan truyền thống chủ yếu được đẩy mạnh bởi xuất khẩu, với khí đốt và vàng là chủ lực. Là một trong mười quốc gia sản xuất vàng lớn nhất thế giới và cũng là một quốc gia không giáp biển, Uzbekistan phụ thuộc nặng nề vào xuất khẩu vàng, trong khi xuất khẩu nông nghiệp – từ sản phẩm phổ thông đến sản phẩm sinh thái cao cấp - cũng rất mạnh mẽ. Trong khi đó, khí đốt của đất nước được sản xuất bởi Lukoil, sau đó bán cho Trung Quốc.

Uzbekistan đang tích cực phát triển nhiều loại hình sản xuất nông nghiệp khác nhau, đạt được những vụ thu hoạch rau quả bội thu trong điều kiện căng thẳng về nguồn nước kéo dài. Sau khi biển Aral cạn kiệt do hoạt động trồng bông không bền vững của Liên Xô, Uzbekistan giờ đây không chỉ tự chế biến bông để thành phẩm xuất khẩu mà còn mua nguyên liệu thô từ Turkmenistan, nơi bông được đánh giá cao trên thị trường thế giới. Ngành công nghiệp bông ở Uzbekistan đã chứng kiến ​​sự hồi sinh kể từ khi bãi bỏ việc cấm xuất khẩu bông.

Năm 2023, Uzbekistan đã tổ chức nhiều triển lãm và hội nghị đầu tư quốc tế để thu hút vốn nước ngoài nhằm triển khai các cơ sở sản xuất mới và hiện đại hóa toàn bộ nền kinh tế. Chính phủ thông báo về các cuộc đàm phán với Zara, Columbia và Nike để bắt đầu triển khai sản xuất. Mặc dù đất nước vẫn đang đối mặt với tình trạng thiếu vốn, dự kiến sẽ ký kết các hợp đồng lớn trong năm 2024.

Kyrgyzstan cũng không kém cạnh Uzbekistan về khai thác vàng. Trong một thời gian dài, một công ty Canada đã hoạt động ở đất nước này, nhưng hiện tại các công ty Thổ Nhĩ Kỳ đang nhập cuộc vào thị trường sau khi rời khỏi Thổ Nhĩ Kỳ vì lạm phát cao. Là một quốc gia miền núi, Kyrgyzstan đang tích cực phát triển du lịch và nông nghiệp đồng thời vận động hành lang cho tuyến đường sắt Trung Quốc-Kyrgyzstan-Uzbekistan tới các nước Trung Á khác. Trong khi đó, ngành công nghiệp dệt may, từ sản xuất nguyên liệu đến bán lẻ, đóng vai trò rất quan trọng đối với nền kinh tế của đất nước và sau khi bắt đầu từ sản xuất thủ công, hiện nay đã trở thành một trong những ngành phát triển nhất của khu vực. Đặc biệt là hầu hết năng lượng của đất nước đều thân thiện với môi trường, được sản xuất bởi các nhà máy thủy điện.

Vào năm 2023, những thay đổi về cơ cấu của chính phủ đã được thực hiện, trong khi các doanh nghiệp vừa và nhỏ của Kyrgyzstan trên thực tế vẫn chưa bị ảnh hưởng bởi các quy định do thái độ thận trọng của chính quyền đối với hoạt động kinh doanh. Năm nay, tương lai của Mỏ vàng Kumtor, tài sản quan trọng của đất nước mà các nhà đầu tư Nga và Thổ Nhĩ Kỳ đang cạnh tranh, sẽ được quyết định. Các nhà đầu tư lớn nhất ở Kyrgyzstan nói chung là Nga và Trung Quốc, và Bishkek có vẻ sẽ tăng cường xuất khẩu thực phẩm sang Kazakhstan và Nga vào năm 2024, đồng thời mong muốn bắt đầu xây dựng các tuyến đường quá cảnh (như tuyến đường sắt Trung Quốc-Kyrgyzstan-Uzbekistan).

Điểm chung của Tajikistan và Kyrgyzstan là các sông băng trên núi, là nguồn nước quan trọng cho khu vực. Tajikistan là một quốc gia nông nghiệp với phần lớn lực lượng lao động làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp. Sản phẩm nông nghiệp của quốc gia này bao gồm lúa mì, bông, trái cây (đặc biệt là nho) và rau quả. Dự trữ khoáng sản của Tajikistan rất đáng kể và bao gồm vàng, bạc và nhôm.

Vào năm 2023, trong bối cảnh có các lệnh trừng phạt lớn liên quan đến chiến tranh chống lại Nga, Tajikistan rơi vào tình thế khó khăn: hơn một triệu người Tajik làm việc ở Nga, gửi tiền về cho gia đình họ ở quê nhà, với số tiền này có ý nghĩa quan trọng đối với họ. Trong khi đó, với việc đồng rúp suy yếu so với tiền tệ toàn cầu, nhiều người lao động Tajik ở Nga đã tận dụng tình hình bất động sản rẻ hơn đã chuyển gia đình sang Nga để có cuộc sống tốt hơn.

Tajikistan có tỷ lệ lạm phát thấp nhất khu vực vào năm 2023, với khoảng 3,8%, kết hợp với mức tăng trưởng kinh tế cao nhất, ở mức 8,3%. Nhà đầu tư lớn nhất ở nước này là Trung Quốc và các công ty Trung Quốc nhìn thấy tiềm năng trong lĩnh vực luyện kim và quan tâm đến việc thành lập cơ sở để kinh doanh với các khu vực biên giới Afghanistan.

Trong số các quốc gia trong khu vực, Turkmenistan là quốc gia mở cửa cuối cùng. Quốc gia này vẫn yêu cầu thị thực ngay cả đối với công dân của các nước Trung Á khác. Đất nước tự hào có trữ lượng khí đốt lớn nhất thế giới. Nền nông nghiệp của nước này, như đã đề cập ở trên, chủ yếu được thúc đẩy bởi lượng bông chất lượng cao. Tuy nhiên, việc mở rộng quy mô sản xuất trở nên khó khăn vì nước này đang phải vật lộn để nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên đất và nước. Về cơ sở hạ tầng, Turkmenistan có các cảng trên Biển Caspian và tuyến đường sắt từ Kazakhstan đến Iran.

Tất cả các nước trong khu vực đều thống nhất bởi một vấn đề: đồng tiền yếu và tỷ trọng nhà nước khá lớn trong nền kinh tế. Một mặt, điều này tốt cho khả năng dự đoán chính sách đầu tư; mặt khác, nó mở rộng phạm vi rủi ro chính trị. Trong khi Kyrgyzstan có lợi thế rõ ràng về khả năng kinh doanh vững vàng trước những thay đổi về chế độ (đã có hai cuộc cách mạng trong nước vào những năm 2000), thì quy mô lại quá nhỏ đối với các nhà đầu tư lớn nhưng lại rất phù hợp với các công ty nhỏ trong lĩnh vực nông nghiệp. Trong khi đó, Kazakhstan đầu tư hàng tỷ USD để hỗ trợ doanh nghiệp, chắc chắn sẽ khiến nước này trở nên hấp dẫn hơn đối với các nhà đầu tư quy mô vừa và lớn; Điều này cho thấy, ở nhiều địa phương ở Kazakhstan còn thiếu cơ sở hạ tầng có chất lượng và chi phí hậu cần đặt ra một thách thức.

Cả 5 quốc gia Trung Á đều có đồng tiền yếu. Do mong muốn của chính phủ tăng chi tiêu xã hội nên thường có xu hướng giảm giá. Một điểm yếu lớn khác của các quốc gia, nếu xem đây là một thị trường chung, thì điểm yếu là hệ thống hậu cần và kho bãi chưa phát triển. Chỉ riêng ở Kazakhstan, tình trạng thiếu diện tích nhà kho đã lên tới hơn một triệu mét vuông. Uzbekistan và Kyrgyzstan, những nước có khối lượng sản xuất công nghiệp và nông nghiệp đáng kể, thậm chí còn phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng hơn. Vận chuyển hàng hóa giữa các nước trong khu vực không thể gọi là liền mạch, nhưng tình hình đang thay đổi, dù chậm.

Top of Form

Vào năm 2024, thách thức kinh tế chính mà các quốc gia phải đối mặt là phát triển sản xuất, cũng như xây dựng các tuyến hậu cần mới và bổ sung, thật không may, sẽ cần đến sự hỗ trợ chính trị. Một điểm nổi bật tiềm năng là năm nay ba nền kinh tế lớn nhất – Kazakhstan, Kyrgyzstan và Uzbekistan – có thể triển khai cấp thị thực khu vực.

Có đáng để đầu tư vào khu vực này không? Xem xét đến việc thực tế là các quốc gia đang ở các giai đoạn khác nhau trong việc thiết lập một thị trường tự do tương đối và nền kinh tế của họ bổ sung cho nhau chứ không phải cạnh tranh với nhau, dường như là phù hợp khi xem xét C5 như một khu vực rộng lớn duy nhất không thể tránh khỏi di chuyển về một thị trường chung cho sự tự do di chuyển của nguồn vốn, nguồn nhân lực và hàng hóa. Năm 2024, dường như sẽ chứng kiến một số bước quan trọng để thực hiện những việc này.

Nguồn: The Times of Central

Từ khóa: C5, cú sốc, phục hồi, di chuyển nguồn vốn, địa chính trị