Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Trung Quốc không có bản kế hoạch chi tiết cho sự phát triển ngoạn mục của mình nhưng việc chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế định hướng thị trường; đồng thời xem xét đến nguyên tắc lợi thế so sánh là một kinh nghiệm giúp các bên cùng có lợi.

Hành trình của Trung Quốc bắt đầu từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung dưới thời cựu Chủ tịch nước Mao Trạch Đông đến phát triển theo định hướng thị trường thời ông Đặng Tiểu Bình cùng giai đoạn về sau phức tạp hơn. Tuy nhiên, một điều rất rõ ràng: Trung Quốc không thể trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới nếu không để yếu tố thị trường đóng vai trò quyết định trong việc phân bổ nguồn lực và không hội nhập vào hệ thống thương mại toàn cầu.

Bài luận này xem xét quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch sang định hướng thị trường của Trung Quốc, nhấn mạnh vào thời kỳ trước Tập Cận Bình, đặc biệt là những cải cách ban đầu. Bài luận cũng xem xét cẩn thận sự phổ biến của thị trường hóa ở Trung Quốc bằng cách sử dụng chỉ số thị trường hóa do nhà kinh tế học Fan Gang và đồng sự phát triển.

Cuối cùng, bài luận cho thấy ngoài những cải cách trong nước nhằm mở rộng việc tận dụng thị trường, sự phát triển nhanh chóng của Trung Quốc bắt nguồn từ việc mở cửa thị trường với thế giới bên ngoài. Trung Quốc đáp ứng các điều kiện nghiêm ngặt để tham gia WTO và hưởng lợi từ toàn cầu hóa, cũng như từ các đối tác thương mại của mình.

Trung Quốc không có bản kế hoạch chi tiết cho sự phát triển ngoạn mục nhưng việc dịch chuyển từ nền kinh tế kế hoạch sang định hướng thị trường và xem xét nguyên tắc lợi thế so sánh là một kinh nghiệp giúp các bên cùng có lợi. Tuy nhiên có nhiều điểm yếu trong cơ cấu thể chế của Trung Quốc, đặc biệt là sự độc tôn quyền lực, thiếu cơ quan tư pháp độc lập và sự hiện diện của pháp quyền thật sự để bảo vệ các quyền cơ bản.

Không có thị trường tự do cho các ý tưởng và những hạn chế từ chính phủ có hể khiến Trung Quốc quay trở lại với nền kinh tế kế hoạch hóa và kiểm soát, cản trở sự phát triển do thị trường dẫn dắt. Hướng nội và áp dụng chính sách công nghiệp hỗ trợ doanh nghiệp quốc doanh gây ra những rủi ro nghiêm trọng đối với trật tự, sự hài hòa và tốc độ gia tăng của cải mà thị trường tự do và hành vi kiểm soát của chính phủ sẽ mang lại cho xã hội.

Từ kế hoạch đến thị trường: Tổng quan

Quá trình tăng trưởng kinh tế nhanh chóng của Trung Quốc sau khi chuyển đổi từ phát triển do nhà nước lãnh đạo (kế hoạch hóa tập trung) đến thị trường hóa vào năm 1978 và nỗ lực gia nhập WTO là minh chứng cho việc mở rộng sự lựa chọn của người dân- thông qua thương mại nội khối và ngoại khối- là một chiến lược cần thiết. Dưới thời ông Mao Trạch Đông, chủ nghĩa bảo hộ và kế hoạch hóa từ trên xuống đã dẫn đến việc tập trung vào phát triển công nghiệp nặng bằng cách sử dụng hệ thống giá thị trường để định hướng các quyết định kinh tế thay vì cải thiện mức sống cho người dân. Năm 1970, tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Trung Quốc chỉ đạt 232 tỷ đô la (theo tỷ giá đô la năm 2015). Tuy nhiên, khi quá trình thị trường hóa diễn ra rộng rãi và cá nhân có nhiều cơ hội làm giàu hơn, GDP thực đã tăng lên gần 16 nghìn tỷ đô la vào năm 2019 (Hình 1).

Thiết lập mối quan hệ đúng đắn giữa nhà nước và thị trường

Năm 2015, Thủ tướng Lý Khắc Cường lập luận rằng nếu Trung Quốc muốn phát huy hết tiềm năng, nước này phải “thiết lập mối quan hệ đúng đắn giữa nhà nước và thị trường.” Ông nhận ra rằng để làm được như vậy đồng nghĩa phải thúc đẩy “sức sống của thị trường.” Tuy nhiên, vấn đề chính trị là nếu phạm vi thị trường lớn hơn nghĩa là phạm vi quyền hạn của chính phủ sẽ thu hẹp.

Thị trường dựa trên sự đồng thuận chứ không phải ép buộc. Ông Đặng Tiểu Bình đã mở rộng quyền tự do tiếp cận bằng cách cho phép các thị trường hợp pháp và doanh nghiệp tư nhân xuất hiện với quyền sử hữu được đảm bảo hơn. Ngày nay, Trung Quốc giàu có và tự do hơn, nhưng hiện nước này đang có xu hướng quay lại một số đường lối không còn phù hợp.

Cuộc tấn công vào tài sản tư hữu và thị trường tự do

Dưới thời ông Mao Trạch Đông, tư hữu cá nhân là không hợp pháp, doanh nghiệp tư nhân và địa chủ bị xem là tội phạm, và kế hoạch hóa tập trung chiếm lĩnh cuộc sống kinh tế. Nói cách khác, nhà nước độc quyền thị trường.

Kế hoạch 5 năm lần thứ hai của Trung Quốc, khởi động cuộc “Đại nhảy vọt của ông Mao Trạch Đông” (1958- 1962), được tạo ra với mong muốn biến Trung Quốc thành cường quốc công nghiệp. Tuy nhên, kế hoạch đã gây ảnh hưởng đến ngành nông nghiệp và dẫn đến nạn đói hàng loạt khi các công xã của người dân được thành lập và các nguồn lực buộc phải chuyển từ nông nghiệp sang công nghiệp nặng.

Cuộc cách mạng thầm lặng của Đặng Tiểu Bình

Khi ông Mao Trạch Đông mất vào tháng 9/1976, ông Đặng Tiểu Bình giữ vai trò là nhà lãnh đạo tối cao của Trung Quốc vào tháng 12/1978. Ông Đặng và thân tín sau đó đã mở cửa cho quá trình chuyển đổi sang hệ thống kinh tế định hướng thị trường hơn. Trọng tâm hàng đầu đặt ra là phát triển kinh tế hơn là đấu tranh giai cấp.

Không có bản kế hoạch chi tiết nào cho tự do hóa kinh tế. Như Cyril Zhiren Lin viết trong cuốn Remaking the Economic Institutions of Socialism: China and Eastern Europe (trang 100), “Khía cạnh đặc biệt nhất trong các cuộc cải cách của Trung Quốc là họ đã tiến hành mà không có một kế hoạch chi tiết nào. Kết quả đạt được là một quá trình cải cách mở rộng.”

Ông Đặng Tiểu Bình đã thực hiện cách tiếp cận thực tế để cải cách. Nếu các thị trường mở cửa có thể giúp cải thiện cuộc sống cho người dân Trung Quốc thì cũng nên thử một lần. Suy nghĩ của ông là “mèo đen hay trắng không quan trọng, miễn là bắt được chuột.”

Kế hoạch hóa tập trung không thể bị loại bỏ chỉ sau một đêm. Không cần hô hào khẩu hiệu, chỉ có sự chuyển động từng bước một lặng lẽ từ nền kinh tế kế hoạch sang thị trường. Thử nghiệm và đổi mới đã mở đường cho sự phát triển nông thôn, với sự xuất hiện của hệ thống trách nhiệm hộ gia đình và sự hình thành xí nghiệp hương trấn (TVE), mà trong những năm 1980 là thành phần quan trọng của bộ phận tư nhân mới nổi. Việc thành lập đặc khu kinh tế (SEZ) ở khu vực ven biển và tăng trưởng khu vực ngoài quốc doanh đã mở đường cho Trung Quốc trở thành nước có vai trò quan trọng trong thương mại toàn cầu.

Thị trường hóa và phát triển khu vực tư nhân

Động lực cho quá trình thị trường hóa đến từ những người ở các hộ gia đình nông thôn đã trải qua nạn đói lớn. Một số nông dân bắt đầu ký hợp đồng với chính quyền địa phương để thuê đất từ hợp tác xã và bán sản phẩm trong các thị trường tư nhân sau khi đạt được hạn ngạch chính thức. Theo tác giả Kate Xiao Zhou viết trong How the Farmers Changed China: Power of the People(trang 3-4): Năm 1982, ông Đặng đã công nhận sự sắp xếp của thể chế mới và gọi là “hệ thống trách nhiệm sản xuất hộ gia đình”.

Bà Zhou chỉ ra trong sách: Bản chất của hệ thống trách nhiệm hộ gia đình xuất hiện tự động khi nông dân tìm cách giành quyền tự chủ trong cuộc sống hàng ngày và cải thiện chất lượng cuộc sống. Khi nông dân trở nên giàu hơn, họ bắt đầu tạo ra TVE. Mặc dù một số TVE được liên kết với hợp tác xã, thì những TVE năng động nhất trên thực tế sẽ thuộc sở hữu của tư nhân.

Giáo sư Yasheng Huang nhận xét: Rõ ràng sự gia tăng đáng kể trong vai trò tư nhân của TVE và vai trò quan trọng của họ trong việc kích khích quá trình phát triển kinh tế ở Trung Quốc. Năm 1978, thời điểm bắt đầu phong trào cải cách, chưa có TVE tư nhân nào được đăng ký hợp pháp nhưng đến năm 1985 đã có 10 triệu TVE. Ngoài ra, giáo sư Huang cũng lưu ý, ở các tỉnh nghèo hơn “chính doanh nghiệp tư nhân, chứ không phải xí nghiệp hương trấn do nhà nước quản lý, đã đóng góp vào phần lớn sản phẩm đầu ra.

Ông Đặng và những quan chức khác không lường trước được sự thành công này của TVE.

Trong hệ thống giá theo dõi kép, giá dự kiến và giá thị trường tồn tại song song nhau. Tuy nhiên, khi các cá nhân “tham gia vào doanh nghiệp tư nhân,” khu vực ngoài nhà nước phát triển và giá cả thị trường mở rộng. Tháng 10/1987, Đảng Cộng sản Trung Quốc (CCP) đã chấp nhận tính hợp pháp của các doanh nghiệp tư nhân tại Đại hội Đảng lần thứ 13, và một năm sau đó, Hiến pháp nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa sửa đổi để trao cho các doanh nghiệp tư nhân tư cách pháp nhân.

Còn tiếp...

Nguồn: Cato

Từ khóa: Trung Quốc, quá trình phát triển kinh tế