Ý nghĩa của việc mở rộng BRICS

yncvmr Bricks 2023

11 thành viên của nhóm mở rộng có rất ít điểm chung nên thật khó để giải mã mục đích của các nước này là gì

Dường như các nước đều hiểu rõ ý nghĩa của việc mở rộng BRICS. Các tiêu đề gần đây bao gồm từ “việc mở rộng BRICS phụ thuộc vào Trung Quốc” đến “việc mở rộng BRICS không phải là chiến thắng của Trung Quốc”, hay sự nghi ngờ như “Hội nghị thượng đỉnh BRICS 2023: Tìm kiếm một trật tự thế giới thay thế?” và “Hội nghị thượng đỉnh BRICS: Ai sẽ thực sự hiểu việc mở rộng BRICS có ý nghĩa gì?

Tất cả các nhà phân tích dường như đều đồng ý rằng việc mở rộng nhóm có ý nghĩa quan trọng- có thể liên quan đến Trung Quốc. Một số người xem BRICS mới là điềm báo về một đồng tiền mới hay một trật tự thế giới mới. Tuy nhiên, ngoài những tuyên bố rộng rãi của nhà lãnh đạo Trung Quốc- Tập Cận Bình về “sự đoàn kết và hợp tác vì một thế giới phát triển tốt hơn”, thì rõ ràng là việc mở rộng BRICS có mục đích và tương lai dường như không rõ ràng.

Khối BRICS bao gồm Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc và Nam Phi- luôn là một nhóm các quốc gia đặc biệt. Nền kinh tế của họ có rất ít điểm chung ngoài đặc điểm “rộng lớn”. Năm 2001, Goldman Sachs lần đầu đánh giá gộp Brazil, Nga, Ấn Độ và Trung Quốc như những động lực tăng trưởng kinh tế mới nổi tiềm năng ở nhiều khía cạnh và vào năm 2001 khối địa chính trị mới bắt đầu hình thành (ban đầu dưới tên gọi là “BRIC”, đến năm 2010 thì có thêm Nam Phi gia nhập). Trong báo cáo năm 2001 của Goldman Sachs, chỉ có Trung Quốc vượt qua mức dự báo tăng trưởng. Tuy nhiên, có vẻ các nước BRICS không phải đồng minh chính thức- hãy nhìn vào mối quan hệ địa chính trị căng thẳng giữa Ấn Độ và Trung Quốc.

Bất chấp việc đó, tại hội nghị thượng đỉnh BRICS lần thứ 15 ở Johannesburg, Nam Phi hồi cuối tháng 8, khối này đã công bố thỏa thuận kết nạp thêm sáu thành viên mới gồm: Argentina, Ai Cập, Ethiopia, Iran, Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất. Khối mới tạm thời gọi là “BRICS+”. Sáu thành viên mới sẽ chính thức gia nhập nhóm vào tháng 1/2024, khi đó BRICS+ sẽ chiếm 36% GDP toàn cầu.

Việc lựa chọn sáu quốc gia mới đặt ra nhiều nghi vấn. Các nước BRICS cho biết họ đã đạt được sự đồng thuận giữa các thành viên mới mà không cung cấp thêm thông tin chi tiết nào; cũng như vẫn chưa giải thích được tại sao sáu nước này được chấp nhận và các nước muốn trở thành thành viên (bao gồm Indonesia, Kazakhstan và Nigeria) lại bị loại. Ngoài ra, mối quan hệ phức tạp và thù địch giữa các thành viên BRICS+ không phải dấu hiệu tốt cho khả năng tất cả 11 nước đạt được sự đồng thuận trong nhiều vấn đề.

Ví dụ, Ai Cập và Ethiopia đang đàm phán căng thẳng về Đập Renaissance của Ethiopia trên sông Nile Xanh, một nhánh của sông Nile. Các cuộc thảo luận với Sudan cũng là vì con đập, đã diễn ra trong hơn một thập kỷ mà không có giải pháp rõ ràng nào được đưa ra. Ả Rập Xê Út và Iran, những đối thủ trong khu vực có lịch sử bất hòa lâu đời, chỉ mới khôi phục quan hệ ngoại giao gần đây trong một thỏa thuận không hề dễ dàng do Trung Quốc làm trung gian.

Có vẻ như một khối bất hòa như vậy khó có thể tạo ra một trật tự thế giới mới, nhưng chính sự kết hợp kỳ lạ giữa các nước này cho thấy các nước khao khát có các liên kết đa phương không do phương Tây lãnh đạo.

Một điểm chung của khối BRICS ban đầu là mong muốn giảm sự phụ thuộc vào đồng đô la Mỹ. Phần lớn các giao dịch quốc tế được thực hiện bằng đồng đô la, làm tăng gánh nặng nợ của các quốc gia nhận khoản vay có dự trữ đồng đô la thấp và khiến các nước dễ bị tổn thương khi đồng đô la tăng giá. Sử dụng một loại tiền tệ khác ngoài đồng đô la trong giao dịch quốc tế cũng là một biện pháp tránh các lệnh trừng phạt tài chính từ Mỹ.

Nhưng với các mục tiêu chính sách kinh tế, đối nội và đối ngoại khác nhau của năm quốc gia BRICS, thì không có nhiều kết quả chung đạt được. Một trong những kết quả chung duy nhất của quan hệ đối tác BRICS trong thập kỷ qua là việc ra mắt ngân hàng phát triển đa phương của riêng mình, Ngân hàng Phát triển Mới (NDB) vào năm 2015. Mặc dù được xem là một giải pháp thay thế cho các nước đang phát triển đối với cơ cấu tài chính toàn cầu do phương Tây lãnh đạo, NDB vẫn gần như hoạt động giống như các ngân hàng phát triển hiện có. Ví dụ, NDB có mục tiêu rõ ràng là tài trợ cho các dự án bằng đồng nội tệ thay vì bằng đồng đô la, nhưng chưa đến một phần tư số dự án của nó được tài trợ theo cách này.

Những lời đồng về đồng tiền chung BRICS cứ vài năm lại xuất hiện, dẫn đến một loạt các phân tích về việc phi đô la hóa, và năm nay cũng vậy. Điều khác biệt của năm nay là sân chơi kinh tế toàn cầu. Nhiều quốc gia BRICS+ chia sẻ quan ngại về sự thống trị của đồng đô la và việc sử dụng ngày càng nhiều các biện pháp trừng phạt kinh tế do Mỹ dẫn đầu. Nước Nga, mục tiêu của hàng loạt lệnh trừng phạt tài chính do các nước phương Tây áp đặt, đã làm tăng thêm tính cấp bách cho mục tiêu giảm sự phụ thuộc vào đồng đô la. Bị cô lập cao do các lệnh trừng phạt nghiêm ngặt, Iran rất hoan nghênh các hoạt động giao dịch được thanh toán bằng một đồng tiền khác. Trung Quốc, sau khi nhận sự kiểm soát xuất khẩu của Mỹ, đã phản đối đơn phương việc sử dụng và lạm dụng các lệnh trừng phạt. Một đồng tiền chung BRICS tuy không khả thi, nhưng không nên xem nhẹ những lời kêu gọi về thách thức phi đồng đô la. Hệ thống tài chính toàn cầu được xây dựng dựa trên đồng đô la và bất kỳ sự thay đổi đáng kể về phi đồng đô la nào, thì cơ bản cũng sẽ định hình lại thương mại quốc tế và dòng tài chính, cũng như làm xói mòn sức mạnh kinh tế của Mỹ.

Rõ ràng là các nước BRICS+ mới đang lo lắng về sức mạnh của đồng đô la. Liệu việc này có hàm ý rằng BRICS+ là một khối chống phương Tây?

Không hẳn. Tất nhiên, Iran, Trung Quốc và Nga đều có những bất đồng với Mỹ. Nhưng Ai Cập, Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất có quan hệ an ninh chặt chẽ với Washington (mặc dù bản cáo trạng gần đây của Thượng nghị sĩ Bob Menendez về tội tham nhũng liên quan đến quan đội và các quan chức chính phủ Ai Cập có thể làm thay đổi mối quan hệ trên). Ấn Độ là một phần của hiệp ước an ninh với Mỹ, Australia và Nhật Bản. Và mới đây tại hội nghị thượng đỉnh G20 ở New Delhi, Ấn Độ, Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất đã ký Biên bản ghi nhớ với Mỹ và các đối tác châu Âu về Hành lang Kinh tế Ấn Độ- Trung Đông- châu Âu. Brazil và Argentina đang cố gắng cân bằng mối quan hệ với Mỹ và Trung Quốc, duy trì mối quan hệ với cả hai đối tác thương mại quan trọng.

Bài toán giữa 11 nước BRICS+, cũng như với Mỹ và các cường quốc phương Tây khác, quá phức tạp, có quá nhiều lợi ích cạnh tranh, có thể nói BRICS+ chẳng là gì ngoài một liên minh bất hòa với một số quan ngại chung. Các nước BRICS+ với nhiều nước đang phát triển, nhiều nước ở Nam bán cầu, nhiều nước sản xuất năng lượng, sẽ không ngồi yên khi các nước giàu hơn tiếp tục định hình nền kinh tế thế giới.

Đặc biệt, Trung Quốc muốn sử dụng BRICS+ như một minh chứng cho thấy nước này có thể trở thành quốc gia đi đầu trong việc thống nhất phía Nam toàn cầu chống lại quyền bá chủ của phương Tây. Nhưng vẫn chưa rõ liệu các thành viên BRICS+ có muốn được Trung Quốc dẫn dắt không.

BRICS+ là biểu tượng cho thấy trật tự thế giới do phương Tây thống trị không được tất cả các nước chấp nhận. Tuy nhiên, những gì họ sẽ làm thì hiện bất cứ ai cũng có thể đoán được.

Nguồn: The Diplomat

Từ khóa: BRICS+, đồng tiền chung, thành viên mới