Toàn cầu hóa: Bây giời đi hướng nào?

globalization

Hiểu bối cảnh toàn cầu hiện tại và ‘toàn cầu hóa phi tập trung’

Sau những biến động của đại dịch Covid-19 và xung đột Nga-Ukraine, nhiều chuyên gia, chủ yếu là các nhà kinh tế, đã tuyên bố về sự sụp đổ của toàn cầu hóa. Một số học giả đã đặt ra thuật ngữ “phi toàn cầu hóa” và chủ nghĩa dân tộc về kinh tế trở nên thịnh hành. Sự gián đoạn chuỗi cung ứng trong thời gian đại dịch khiến mọi chuyện trở nên tồi tệ. Tuy nhiên, khi thế giới hậu đại dịch dần khôi phục chuỗi cung ứng và tăng trưởng kinh tế, các khái niệm mới bắt đầu xuất hiện.

Vào tháng 1 năm 2023, nhà sử học Adam Tooze của Đại học Columbia đã đưa ra ý tưởng về “cocktail toàn cầu hóa” tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới. Cũng trong thời gian đó, nhà kinh tế học Mohamed A El-Erian đã đề xuất thuật ngữ “toàn cầu hóa bị phân mảnh” trong bài báo Project Syndicate.

Thuật ngữ “phân mảnh” mang hàm ý tiêu cực và sự thất bại. Toàn cầu hóa bị phân mảnh vì giá trị cốt lõi của nó không tồn tại? Tôi đề xuất một thuật ngữ khác để mô tả bối cảnh toàn cầu hiện nay: “Toàn cầu hóa phi tập trung”.

Không nên lẫn lộn điều này với “toàn cầu hóa phi tập trung”, với hàm ý tích cực và ngụ ý sự thay đổi có chủ ý khỏi tập trung hóa. Phi tập trung quyền lực là một thách thức đối với trật tự toàn cầu hóa hiện tại, đặc biệt khi một số ít quốc gia, thường được gọi là Global North hoặc G7, đóng vai trò thống trị. Nền kinh tế thế giới đang hội nhập không như kỳ vọng của những người ủng hộ toàn cầu hóa kinh tế.

Đối với những người không quan tâm đến sự phức tạp của các lý thuyết toàn cầu hóa nhưng thích bằng chứng cụ thể hơn, hãy xem xét sự phát triển của các khối kinh tế trên toàn thế giới.

Trong những tháng và những tuần gần đây, chúng ta đã chứng kiến các cuộc họp như ASEAN+ ở Jakarta, BRICS ở Nam Phi, G20 ở Ấn Độ và cuộc họp của Nhóm 77, một nhóm đa dạng gồm 134 quốc gia đang phát triển cộng với Trung Quốc, tại Havana. Một số quốc gia là thành viên của nhiều nhóm, điều này phản ánh sự chuyển đổi từ toàn cầu hóa tập trung sang toàn cầu hóa phi tập trung.

Quay lại trước khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, khoảng năm 1990. Các thể chế Bretton Woods đã tồn tại: Ngân hàng Thế giới (tên chính thức là Ngân hàng Tái thiết và Phát triển Quốc tế, hay IBRD), được thành lập chủ yếu để tái thiết Châu Âu bị chiến tranh tàn phá, và IMF, một tổ chức tương tự, hỗ trợ tài chính cho các nước đang gặp khó khăn.

Thực thể thứ ba, Tổ chức Thương mại Quốc tế (ITO), có nhiệm vụ điều tiết thương mại toàn cầu nhưng vấp phải sự phản đối của Quốc hội Hoa Kỳ. Thay vào đó, Hiệp định chung về Thuế quan và Thương mại (GATT) được thành lập vào năm 1947, với 23 thành viên ban đầu, bao gồm cả Trung Quốc.

Các quy tắc thương mại quốc tế yêu cầu phải có sự tham vấn rộng rãi, đặc biệt là khi các quốc gia ở các giai đoạn phát triển kinh tế khác nhau cần quản lý xuất nhập khẩu để hỗ trợ các ngành công nghiệp của mình. Các câu hỏi đặt ra là tính công bằng trong trợ cấp của nhà nước đối với các ngành công nghiệp non trẻ, làm dấy lên các cuộc thảo luận và bất đồng. Đến cuối năm 1994, GATT có 128 thành viên và đến năm 1995, tổ chức này đổi tên thành Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).

G20 được thành lập vào năm 1999, sau khủng hoảng kinh tế năm 1998, các nhà lãnh đạo kinh tế toàn cầu thừa nhận sự bất cập của G7 (hay Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế, OECD) trong việc giải quyết các vấn đề kinh tế toàn cầu. Họ tin rằng một nhóm toàn diện hơn, bao gồm một số thành viên Nam bán cầu như Ả Rập Saudi, Ấn Độ, Trung Quốc và Nga, sẽ là một phần của các cuộc thảo luận kinh tế toàn cầu.

Điều này đánh dấu sự thay đổi hướng tới cách tiếp cận toàn cầu nhằm giải quyết các thách thức trên toàn thế giới, sự thay đổi đã mang lại kết quả trong cuộc khủng hoảng tài chính 2008-2009 khi nhiều quốc gia không được trang bị đầy đủ để giải quyết những thách thức đó.

BRICS thành lập năm 2009, gồm Brazil, Nga, Ấn Độ và Trung Quốc (với chữ “s” biểu thị đa số). Năm 2001, GDP của Nga tính theo sức mua tương đương (PPP) đạt 1,12 nghìn tỷ USD, là nền kinh tế lớn thứ 10 thế giới, trong khi Brazil, với 1,21 nghìn tỷ USD tính theo PPP, giữ vị trí thứ 9. Brazil đã vượt qua tình trạng lạm phát phi mã vào giữa những năm 1990 khi nhà xã hội học FH Cardoso giữ chức Bộ trưởng Tài chính và xử lý thành công siêu lạm phát. Nam Phi gia nhập nhóm sau đó, biến "BRICs" thành "BRICS", một thuật ngữ do nhà kinh tế Jim O'Neill của Goldman Sachs đặt ra.

Ở Ấn Độ, các chính trị gia như Jairam Ramesh là người đóng vai trò chính trong mối quan hệ chặt chẽ giữa Trung Quốc và Ấn Độ đến mức Ramesh đã đặt ra thuật ngữ “Chindia” vào năm 2005. Jairam Ramesh là thành viên trong nhóm của Tiến sĩ Manmohan Singh khi Singh còn là Bộ trưởng Tài chính, người đã bắt đầu cải cách kinh tế ở Ấn Độ. Ông cũng là cố vấn cho Bộ trưởng Tài chính P Chidambaram vào đầu những năm 1990.

BRICS đã thành lập Ngân hàng Phát triển Mới vào năm 2015 và năm sau đó thành lập Ngân hàng Đầu tư Cơ sở Hạ tầng Châu Á (AIIB) tại Bắc Kinh, với 57 thành viên sáng lập, gồm cả Bangladesh. AIIB nhằm mục đích cân bằng sự thống trị của các tổ chức như Ngân hàng Thế giới và Ngân hàng Phát triển Châu Á trong việc hỗ trợ tài chính cho các nước đang phát triển.

Ngày nay, AIIB có 109 thành viên, đại diện cho 81% dân số toàn cầu, trong đó Bangladesh là một trong những thành viên sáng lập. Ngoài năm thành viên sáng lập của BRICS, Bangladesh, UAE và Ai Cập đã gia nhập Ngân hàng Phát triển Mới. BRICS đã mời sáu thành viên mới: Argentina, Ai Cập, Iran, Ả Rập Saudi và UAE gia nhập khối này vào năm tới.

Bangladesh đã thích ứng một cách kịp thời đối với các liên minh của mình trong quá trình toàn cầu hóa phi tập trung, định vị vị trí của mình trong bối cảnh toàn cầu đang phát triển.

Nguồn: Dhaka Tribune

Tự khóa: BRICS, toàn cầu hóa, toàn cầu hóa bị phân mảnh, toàn cầu hóa phi tập trung