Kinh tế Trung Quốc chậm lại, hàm ý cho thế giới

Khi nền kinh tế Trung Quốc có những dấu hiệu giảm tốc, tác động tiêu cực tới nền kinh tế toàn cầu.

Trong hơn một phần tư thế kỷ, Trung Quốc là biểu tượng của sự phát triển không ngừng và sự tiến bộ. Khoảng 1,4 tỉ dân Trung Quốc đã mua sắm khá nhiều sản phẩm nước ngoài như phim Hollywood (Mỹ), đồ điện tử Hàn Quốc, và cả quặng sắt của Úc - qua đó hầu như cả nền kinh tế toàn cầu được thúc đẩy.

Giờ đây, nền kinh tế ấy có những dấu hiệu chậm chạp, gây ra những rủi ro đáng báo động không chỉ cho các hộ gia đình Trung Quốc và các nền kinh tế trên toàn cầu. Từ lâu, Trung Quốc đã là trung tâm của phiên bản toàn cầu hóa nhằm nâng cao lợi nhuận,nhưng thật khó tiên đoán trong bối cảnh bất ổn của nền kinh tế thế giới.

Khó khăn của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới được nhắc đến nhiều hơn trong những tuần gần đây.

Đầu tiên có thông tin cho rằng nền kinh tế Trung Quốc đã chậm lại đáng kể hồi Quý I/2023, dập tắt hy vọng về sự tăng trưởng mạnh mẽ sau khi dỡ bỏ các hạn chế cực đoan của chính sách Zero Covid.

Tuần này mang đến dữ liệu cho thấy xuất khẩu của Trung Quốc đã giảm trong 3 tháng liên tiếp, trong khi nhập khẩu đã giảm trong 5 tháng liên tiếp - một dấu hiệu cho thấy triển vọng đang xấu đi.

Bên cạnh đó, giá cả đã giảm đối với nhiều loại hàng hóa, từ thực phẩm đến nhà ở, làm dấy lên nỗi lo ngại rằng Trung Quốc có thể đang trên bờ vực giảm phát, khi giá cả lao dốc, một dấu hiệu báo trước xu hướng thương mại suy giảm.

Và thêm một dấu hiệu cho thấy thị trường nhà ở của Trung Quốc đang ngày càng trở nên khó khăn - nơi giao thoa giữa tài chính, xây dựng và tài sản hộ gia đình - một nhà phát triển bất động sản lớn, Country Garden, đã lỡ thanh toán trái phiếu của mình và ước tính đã mất tới 7,6 tỷ đô la trong nửa đầu năm nay.

Đối với công nhân và hộ gia đình Trung Quốc, những vấn đề nói trên đang gây thêm rắc rối cho họ. Trên toàn cầu, nền kinh tế Trung Quốc suy yếu báo hiệu nhu cầu đối với các hàng hóa chính đang giảm - từ đậu tương thu hoạch ở Brazil, đến thịt bò nuôi ở Mỹ, đến hàng xa xỉ sản xuất tại Ý. Nó báo hiệu sự suy giảm nhu cầu hơn đối với dầu mỏ, khoáng sản và các lĩnh vực xây dựng khác của ngành công nghiệp.

Ông Larry Hu, nhà kinh tế trưởng về Trung Quốc của Macquarie, công ty dịch vụ tài chính của Úc cho biết: “Sự chậm lại ở Trung Quốc chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến triển vọng kinh tế toàn cầu. “Bởi vì Trung Quốc hiện là người tiêu dùng hàng hóa số 1 trên thế giới, khi nhu cầu giảm bớt, thế giới sẽ bị tổn thương.”

Số liệu của hãng nghiên cứu BCA Research (Canada) cho thấy, trong 10 năm qua, Trung Quốc đã tạo ra hơn 40% tăng trưởng kinh tế toàn cầu, so với 22% của Mỹ và 9% của 20 quốc gia sử dụng đồng tiền chung châu Âu, theo phân tích gần đây của BCA Research.

Thêm vào đó, mối lo ngại đối với việc chính quyền Trung Quốc bị hạn chế trong các lựa chọn phục hồi nền kinh tế, do các khoản nợ chồng chất hiện được ước tính là 282% sản lượng quốc gia (GNP) - nhiều hơn cả Mỹ.

Trên thực tế, chính phủ Trung Quốc đã tung ra các chương trình chi tiêu nhằm kích thích người dân tiêu tiền và các doanh nghiệp đầu tư. Điều này lại khiến các chính quyền địa phương sẽ bị mắc kẹt với một đống hóa đơn nợ. Chính quyền địa phương đang là tâm điểm của những lo ngại về cuộc khủng hoảng nợ. Họ đã vay mượn rất nhiều trong nhiều năm để tài trợ cho việc xây dựng cầu đường và các khu công nghiệp.

Tất cả những điều này đang diễn ra khi Đảng Cộng sản cầm quyền của Trung Quốc cố gắng chuyển đổi từ một nền kinh tế được hỗ trợ bởi các khoản đầu tư do nhà nước chỉ đạo vào cơ sở hạ tầng và xuất khẩu sang một nền kinh tế được dẫn dắt bởi chi tiêu của người tiêu dùng trong nước.

Nền kinh tế được hỗ trợ bởi các khoản đầu tư của Trung Quốc đã hoạt động rất hiệu quả trong hai thập niên. Chính phủ đã “mạnh tay” tài trợ cho các cảng, lưới điện và các công trình cơ bản khác và dẫn đến sự bùng nổ của các nhà máy hướng đến xuất khẩu.

Đồng thời, các doanh nhân tư nhân đã thành lập một số công ty công nghệ sáng tạo và có giá trị hơn trên thế giới. Trong những năm gần đây, nhiều doanh nghiệp tư nhân đã bị hạn chế bởi một cuộc đàn áp theo quy định do Chủ tịch Tập Cận Bình giám sát.

Các quốc gia còn lại của thế giới - và đặc biệt là ở Mỹ - tốc độ tăng trưởng xuất khẩu đáng kinh ngạc của Trung Quốc, kết hợp với tình trạng mất việc làm tại các nhà máy trong nước, đã gây ra xung đột thương mại.

Chính quyền cựu Tổng thống Donald Trump đã áp đặt các loại thuế chung đối với hàng nhập khẩu Trung Quốc. Chính quyền Tổng thống Joe Biden tiếp tục chính sách đó; gần đây còn ban hàng thêm lệnh cấm đầu tư vào các lĩnh vực chính của Trung Quốc như chip máy tính tiên tiến.Hôm 09/08, tổng thống Mỹ đã đẩy mạnh hạn chế Trung Quốc với một sắc lệnh hành pháp cấm các công ty Mỹ đầu tư vào các ngành có thể tăng cường khả năng quân sự Trung Quốc.

Hôm 10/08, ông Biden gọi những lỗ hổng kinh tế của Trung Quốc là “quả bom hẹn giờ”, dọa phần còn lại của thế giới.

Chủ tịch Tập trước đây đã cáo buộc Mỹ tiến hành một chiến dịch nhằm đàn áp sự phát triển của nước này.

Đối diện với sự đối đầu giữa Washington với Bắc Kinh, và sau những khó khăn của đại dịch Covid-19 trong việc đưa sản phẩm từ các nhà máy Trung Quốc đến các nhà bán lẻ ở Bắc Mỹ và châu Âu, các công ty đa quốc gia đã chuyển dần đơn hàng và cả nhà máy sang các nước như Việt Nam, Ấn Độ và Mexico.

Đối với các nhà hoạch định chính sách Trung Quốc, việc thay đổi thương mại quốc tế đã làm tăng thêm tính cấp bách của việc chuyển đổi qua một nền kinh tế tập trung vào sức mua trong nước.

Tuy nhiên, những kế hoạch đó phần nào đã bị ngưng trệ bởi đại dịch Covid-19. Chính phủ áp đặt các hạn chế hà khắc đối với kinh doanh và việc tự do đi lại, phong tỏa toàn bộ các thành phố.

Tháng 12/2022, khi Trung Quốc kết thúc các biện pháp kiểm soát Covid-19 và mở cửa trở lại, nhiều chuyên gia dự đoán, đây sẽ là chất xúc tác cho chi tiêu của người tiêu dùng. Nhưng đến thời điểm hiện tại, chi tiêu của người tiêu dùng vẫn chưa có sự bứt phá, đến mức mà Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc gần đây đã ngừng công bố dữ liệu thu hút sự chú ý.

Các hộ gia đình Trung Quốc từ lâu đã là những người tiết kiệm phi thường nhất trên thế giới. Trong nửa đầu năm nay, tổng số tiền gửi của hộ gia đình trong hệ thống ngân hàng Trung Quốc đã tăng khoảng 12 nghìn tỷ Nhân dân tệ (khoảng 1,7 nghìn tỷ USD), mức tăng lớn nhất trong một thập niên.

Nhưng sự gia tăng tiết kiệm của người dân Trung Quốc, cùng với sự suy yếu trong đầu tư và chi tiêu của người tiêu dùng, dường như phản ánh sự xói mòn chung về niềm tin. Trong thời kỳ đại dịch, chính sách chuyển từ phong tỏa hoàn toàn sang không kiểm soát - điều mà nhà kinh tế học Adam Posen gần đây gọi là “Covid kéo dài về kinh tế”.

Người tiêu dùng Trung Quốc có xu hướng tích trữ tiền mặt nhiều hơn. Điều này cũng phần nào phản ánh, lĩnh vực bất động sản không còn thu hút như trước. Những thập kỷ đầu tư quá mức của các nhà phát triển bất động sản đã tạo ra nhiều thành phố với các khối chung cư trống rỗng và nhiều dự án dang dở.

Câu chuyện của Trung Quốc đã gợi ra sự so sánh với Nhật Bản, nơi sự đổ vỡ vì bong bóng đầu cơ bất động sản vào đầu những năm 1990 và đã khiến đất nước rơi vào ba thập niên suy thoái.

Trọng tâm của sự trượt dốc của Nhật Bản là giảm phát, một thuật ngữ khiến các nhà kinh tế học phải rùng mình.

Trên lý thuyết, giảm phát phá hủy động lực tiêu dùng, không thúc đẩy doanh nghiệp làm ăn, thuê thêm công nhân. Bởi trong thời kỳ này, người dân tăng cường thắt chặt hầu bao, trông chờ mọi thứ sẽ rẻ hơn. Lý do này càng đẩy cả nền kinh tế vào giảm phát.

Hầu hết các nhà kinh tế cho rằng, nền kinh tế lớn thứ hai thế giới sẽ tránh được giảm phát. Giảm giá có thể sớm bị đảo ngược. Và chính phủ dường như đã tiết chế các cuộc tấn công vào các doanh nghiệp tư nhân thành công.

Ông Bruce Pang, nhà kinh tế trưởng của Greater China tại JLL, một công ty quản lý đầu tư và bất động sản ở Trung Quốc, cho biết sau nhiều năm đối xử không tốt với các doanh nghiệp tư nhân, chính phủ gần đây đã phát đi tín hiệu chuyển đổi sang tư duy “thúc đẩy tăng trưởng, thúc đẩy kinh doanh”. “Ưu tiên chính sách chính của chính phủ là làm thế nào để thúc đẩy nhu cầu trong nước.”

Trong một kịch bản lạc quan nhất, chính phủ Trung Quốc sẽ chuyển đổi dần dần sang tăng trưởng chậm hơn, giải quyết thất nghiệp ở các nhà máy bằng cách tạo thêm việc làm trong dịch vụ, đồng thời kiềm chế quy mô thua lỗ trong bất động sản.

Tuy nhiên, nếu khối nợ mà nền kinh tế Trung Quốc đang gánh chịu lại hạn chế hiệu quả của chính sách trên thì những nỗi lo lớn hơn và tệ hại hơn sẽ xuất hiện như giá nhà đất sụt giảm, chính phủ phải tung thêm nhiều tiền để cứu các ngân hàng gặp khó khăn và dòng tiền ồ ạt chảy ra nước ngoài.

Rõ là khối nợ quá lớn đang khiến nhiều quan chức chính phủ Trung Quốc không an tâm, vì nó có thể thúc đẩy nạn thất nghiệp, phá sản doanh nghiệp và xung đột xã hội.

Chuyện như thế có thể là cơ sở cho giả định chính phủ Trung Quốc sẽ ra sức thúc đẩy nền kinh tế, ngay cả khi việc này làm gia tăng những mối đe dọa mới với nền kinh tế, trong đó có việc tạo ra cả những khoản nợ mới.

Tuy nhiên, ngay cả khi chính phủ thành công trong việc giám sát suy thoái kinh tế dần dần, một số người vẫn nhận thấy những thách thức ngày càng lớn có nguy cơ gây ra sự biến động đáng kể.

Việc nhiều công ty nước ngoài tiếp tục chuyển các nhà máy ra khỏi Trung Quốc, cùng với việc tập trung cho tiêu dùng nội địa, có thể sẽ dẫn đến giảm lương; tài sản của các hộ gia đình cũng giảm theo. Và ngay cả ở một quốc gia do một đảng không qua bầu cử duy nhất kiểm soát, việc mất niềm tin của một số lượng lớn người dân có thể dẫn đến xáo trộn, bất ổn xã hội.

Ông Yasheng Huang, giáo sư kinh tế tại Trường Quản lý Sloan của Viện Công nghệ Massachusetts, cho biết tại một hội nghị hồi tháng 5/2023 rằng xuất khẩu và nhập khẩu của Trung Quốc chiếm 40% tổng sản lượng kinh tế của nước này. Trung Quốc nhập nguyên vật liệu để sản xuất hàng hóa xuất khẩu. Vì vậy, khi Trung Quốc càng giảm xuất khẩu thì nhập khẩu cũng giảm theo, tạo thành một vòng lẩn quẩn phản ánh sự suy yếu về tài sản.

Điều này khiến thất nghiệp tăng cao và thu nhập đi xuống, theo ông Yasheng Huang.

Nguồn: The New York Times

Từ khóa: kinh tế, Trung Quốc, suy thoái, tác động toàn cầu