Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Những nỗ lực ngoại giao và kinh tế ngày càng gia tăng của hai quốc gia vùng Vịnh trong khu vực đang tạo ra một động lực cạnh tranh phát triển.

Đầu tháng trước, Tổng thống Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), Sheikh Mohamed bin Zayed đã có cuộc gặp với Phó Chủ tịch nước Việt Nam Võ Thị Ánh Xuân tại Abu Dhabi. Cuộc gặp có vẻ như là để thảo luận về Hội nghị thượng đỉnh COP28 sắp tới, sẽ được tổ chức tại UAE vào cuối năm nay, nhưng chuyến thăm cấp cao này diễn ra ngay sau khi hai quốc gia mới kí kết một thỏa thuận song phương nhằm khởi động các cuộc đàm phán song phương hướng tới một Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện. Nếu được ký kết, thỏa thuận này sẽ trở thành thỏa thuận thứ tư mà UAE đã thiết lập ở khu vực Nam và Đông Nam Á trong vài năm qua, sau các thỏa thuận tương tự với Indonesia, Ấn Độ và Campuchia.

Đồng thời, các quan chức từ Ả Rập Xê Út đã tổ chức các cuộc gặp song phương riêng rẽ với các đối tác Thái Lan, Philippines và Indonesia trong tháng vừa qua, nhằm tăng cường quan hệ và mở rộng cơ hội hợp tác kinh tế rộng hơn.

Nhìn chung, những diễn biến này cho thấy cuộc cạnh tranh chiến lược ngày càng tăng giữa Ả Rập Xê Út và UAE đang bắt đầu lan sang Đông Nam Á, được thúc đẩy bởi sự cạnh tranh gay gắt giữa hai quốc gia này trong việc thu hút đầu tư nước ngoài, với cả hai quốc gia đều đưa ra các lợi ích về thuế và miễn thuế cho các công ty nước ngoài nhằm trở nên hấp dẫn hơn đối với các tập đoàn đoàn khu vực và đa quốc gia.

Cả Ả Rập Xê Út và UAE đều đang trải qua những chuyển đổi lớn về kinh tế và xã hội trong khuôn khổ các chương trình cải cách trong nước đến năm 2030 của mình. Mặc dù những sáng kiến và cải cách này chủ yếu là tập trung vào nội bộ, nhưng những tác động của những thay đổi vĩ mô này mang tính chất khu vực, khiến Ả Rập Xê Út và UAE bước vào cuộc đua tranh với nhau về vị thế kinh tế ở Trung Đông trong tương lai.

“Cuộc cạnh tranh khốc liệt” giữa Ả Rập Xê Út và UAE để thu hút đầu tư nước ngoài “đã đến mức họ bắt đầu ban hành các luật trái với định hướng chung của Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC),” Hudhaifa Ebrahim của The Jerusalem Post đã viết gần đây, đề cập đến Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh, mà cả hai quốc gia đều là thành viên.

Như đã đề cập ở trên, cuộc cạnh tranh này hiện đã mở rộng ra Đông Nam Á. Sau khi thoát khỏi đại dịch COVID-19, các quan chức của Ả Rập Xê Út và UAE đã phát động các chiến dịch cấp tốc nhằm tăng cường sự hiện diện ngoại giao của họ trên toàn khu vực. Trong số này, ví dụ nổi bật nhất là việc Ả Rập Xê Út bình thường hóa quan hệ với Thái Lan sau 30 năm đóng băng và những nỗ lực của nước này nhằm thiết lập các kết nối kinh tế sâu sắc hơn với các nền kinh tế đang phát triển trong khu vực - một sự phát triển đáng hoan nghênh, dù có phần hơi muộn đối với nhiều quốc gia Đông Nam Á.

Quan hệ vùng Vịnh-Đông Nam Á vào thời điểm chuyển giao của thiên niên kỷ

Mặc dù Đông Nam Á và các quốc gia vùng Vịnh có lịch sử gắn kết kinh tế và tôn giáo lâu đời, nhưng động lực của các mối quan hệ chính trị đương thời giữa hai khu vực đã dao động từ sự tương tác một chiều của các quốc gia vùng Vịnh trong những năm 1980 cho đến những đề xuất ban đầu trong việc thiết lập các mối quan hệ đa phương cơ bản đặc trưng trong giai đoạn đầu của những năm 2000.

Sau cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979 ở Iran, Indonesia và Malaysia đã trở thành chiến trường cho các hệ tư tưởng cực đoan do Riyadh và Tehran truyền bá, như Krithika Varagur đã viết trong cuốn sách gần đây của cô ấy “Tiếng gọi: Bên trong Dự án Tôn giáo Toàn cầu của Saudi.” Nghiên cứu của Varagur giải mã các chiến dịch khổng lồ được thực hiện bởi Ả Rập Xê Út, Iran và các quốc gia vùng Vịnh khác nhằm phổ biến tài liệu, tài trợ học bổng tôn giáo và xây dựng nhà thờ Hồi giáo nhằm mục đích mở rộng ảnh hưởng chính trị của họ trên quần đảo. Theo Michael Vatikiotis, Indonesia đặc biệt dễ bị tổn thương trước sự gia tăng của cạnh tranh ý thức hệ, vì đã đón nhận các phần tử tân Wahhabi ít nhất là từ những năm 1960.

Đầu những năm 2000 rõ ràng đã đánh dấu sự mở đầu cho sự tham gia xuyên khu vực tích cực hơn giữa vùng Vịnh và châu Á nói chung, khi cuộc xâm lược của Hoa Kỳ vào Iraq và sự thay đổi động lực trong tiêu thụ dầu mỏ đã thúc đẩy các quốc gia vùng Vịnh đa dạng hóa quan hệ đối tác chiến lược của họ với phương Tây. Tuy nhiên, vào thời điểm đó, sự can dự này vẫn tương đối ảm đạm trong mắt các nhà lãnh đạo Đông Nam Á.

Sau khi Quốc vương Abdullah bin Abdulaziz Al Saud lên ngôi của Ả Rập Xê Út vào tháng 8 năm 2005, đất nước đã phát động một chính sách “Hướng Đông” mới, với việc nối lại quan hệ hữu nghị với Ấn Độ và Trung Quốc như là bước khởi đầu của chiến dịch mới này. Tuy nhiên, chính sách chủ yếu nhắm vào các nền kinh tế lớn nhất châu Á, bỏ qua Đông Nam Á. Năm 2005, xuất khẩu của GCC sang 10 quốc gia thành viên của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) chỉ đạt 39,9 tỷ USD, theo Chatham House, và tăng lên 76 tỷ USD vào năm 2008. Trong khi đó, xuất khẩu của GCC sang Ấn Độ và Trung Quốc đã tăng từ 23,6 USD năm 2005 lên 107,1 tỷ USD năm 2008. Trong khi thương mại GCC-ASEAN khá tích cực tính theo đầu người, thì tốc độ tăng trưởng thương mại của GCC với Ấn Độ và Trung Quốc so với các con số của ASEAN đã khiến các nhà lãnh đạo Đông Nam Á bối rối.

Xu hướng đầu tư kém hiệu quả này ở Đông Nam Á tiếp tục diễn ra, sau khi Vua Salman bin Abdulaziz Al Saud lên ngôi vào năm 2017. Ông có chuyến công du châu Á kéo dài một tháng, được thiết kế để thu hút đầu tư từ các nhà nhập khẩu dầu mỏ đang phát triển nhanh nhất của Ả Rập Xê Út, đã gặp rắc rối tại cả Malaysia và Indonesia. Chuyến thăm của Nhà vua tới Kuala Lumpur đã bị lu mờ bởi vụ bê bối 1MDB đang diễn ra và những kỳ vọng lạc quan ở Indonesia, nơi lãnh đạo nước này hy vọng sẽ thu được 25 tỷ USD đầu tư từ Ả Rập Xê Út, nhưng chỉ được thông báo là 6,71 tỷ USD. Theo tờ The Jakarta Post, Tổng thống Joko Widodo đã công khai phàn nàn với báo chí về việc bị coi thường: “Tôi thậm chí còn cầm ô cho nhà vua và tôi hơi thất vọng, chỉ một chút thôi.”

Hậu COVID-19: Các quốc gia vùng Vịnh và cuộc đua xuyên Đông Nam Á

Bất chấp một loạt thất vọng trong giai đoạn 2000 – 2017, nhưng càng về sau, các luồng gió thương mại kinh tế đã bắt đầu chuyển hướng có lợi cho Đông Nam Á. Trước đây, các ưu đãi của các cường quốc Ả Rập vùng Vịnh tập trung vào các nền kinh tế lớn nhất của châu Á, nhưng có hai yếu tố đã mở ra cơ hội mở rộng hơn về mặt kinh tế và chiến lược giữa vùng Vịnh và Đông Nam Á là: sự đe dọa tình trạng dầu đạt đỉnh, đã thúc đẩy Ả Rập Xê Út tiến hành cải cách quy mô lớn, và gia tăng áp lực toàn cầu đối với các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh nhằm đa dạng hóa các liên minh chiến lược của họ.

Nếu Thái tử Mohammed bin Salman, thường được gọi là MBS, quyết tâm thành công trong việc giải phóng đất nước khỏi lời nguyền dầu mỏ, thì ông không chỉ cần tối đa hóa tiềm năng kinh tế trong nước mà còn cả sự tham gia của Ả Rập Xê Út với các thị trường quốc tế. Hai vấn đề đang làm suy yếu mục tiêu này là sự bất ổn trong khu vực trên khắp Vịnh Ba Tư và sự kéo dài các tranh chấp quốc tế không cần thiết.

Sau khi đại dịch COVID-19 dịu bớt vào đầu năm 2021, Ả Rập Xê Út và UAE đã thực hiện được những điều đó. Họ ngay lập tức chấm dứt lệnh phong tỏa Qatar và ban hành các chính sách chiến lược khác được thiết kế để hạ nhiệt cho khu vực, bao gồm hòa giải với Iran và chào đón Syria trở lại khối Ả Rập. Ở Đông Nam Á, các nhà lãnh đạo Ả Rập Xê Út đã mở rộng mối quan hệ với Thái Lan sau 30 năm đóng băng, một phần trong nỗ lực chấm dứt các tranh chấp quốc tế làm suy giảm tiềm năng kinh tế của nước này ở nước ngoài.

Trong bối cảnh này, sự tham gia chiến lược xuyên khu vực đã tăng tốc. Trong giai đoạn 2019 – 2022, các quan chức Ả Rập Xê Út đã tổ chức ít nhất 9 cuộc gặp cấp cao với các đối tác Đông Nam Á, ngoài Hội nghị thượng đỉnh G-20 Riyadh, diễn ra trực tuyến vào năm 2020, Hội nghị thượng đỉnh G-20 tại Bali năm 2022 và Hội nghị thượng đỉnh APEC 2022 tại Thái Lan, mà MBS tham dự với tư cách khách mời của Bangkok. Từ giữa năm 2022 đến đầu năm 2023, các quan chức Ả Rập Xê Út cũng đã tham gia Cuộc họp Ủy ban hỗn hợp Ả Rập Xê Út – Singapore lần thứ hai, tiếp đón Bộ trưởng Ngoại giao Malaysia Zambry Abd Kadir để đàm phán về việc thành lập Hội đồng điều phối Ả Rập Xê Út – Malaysia, hội đàm với Quốc vương Haji Hassanal Bolkiah của Brunei bên lề Hội nghị cấp cao Diễn đàn APEC, xem xét quan hệ song phương giữa Ả Rập Xê Út và Maldives, đồng thời hội đàm với Tổng thống Palau, Surangel Whipps Jr.

Không chịu thua kém, UAE cũng đã nỗ lực xây dựng lợi thế kinh tế của mình trong khu vực bằng cách mở rộng các hiệp định thương mại tự do. Năm 2022, UAE đã ký kết Thỏa thuận Đối tác Kinh tế Toàn diện (CEPA) với Indonesia, đây là hiệp định đầu tiên trong lịch sử giữa Indonesia và một quốc gia Ả Rập vùng Vịnh, được xây dựng trên Hiệp định Thương mại Tự do giữa GCC và Singapore ký kết vào năm 2008. Vào ngày 8/6 năm nay, Bộ trưởng Thương mại Ngoại giao UAE, Thani bin Ahmed Al Zeyoudi và Bộ trưởng Bộ Thương mại Campuchia, Pan Sorasak đã ký CEPA mới nhất, nâng tổng số hiệp định thương mại song phương của Abu Dhabi lên con số 5. Hơn 10 hiệp định khác đang trong quá trình đàm phán và các cuộc đàm phán với Malaysia, Thái Lan và Việt Nam đã bắt đầu trong bốn tháng qua.

Sự tiếp cận mới này không chỉ liên quan đến việc Ả Rập Xê Út và UAE tăng cường mối quan hệ ngoại giao của họ trên khắp Đông Nam Á, mà còn mở rộng hội nhập kinh tế khu vực theo nhiều hướng khác nhau, bao gồm hợp tác năng lượng, mở rộng cơ sở hạ tầng kỹ thuật số, hợp tác công nghiệp quốc phòng và mở rộng cơ hội đầu tư.

Cạnh tranh: Thực tế hay hư cấu?

Trong khi một số nhà phân tích có thể lập luận rằng các chiến dịch tăng tốc nhằm mở rộng dấu ấn chiến lược của một quốc gia tại Đông Nam Á không phải lúc nào cũng mang tính cạnh tranh, nhưng phân tích chặt chẽ hơn về các công cụ và phương pháp cách tiếp cận mà Riyadh và Abu Dhabi sử dụng cho thấy đây là những đường nét sơ khai về cạnh tranh chiến lược mới nổi.

Tiến sĩ Jonathan Fulton, trợ lý giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Zayed ở Abu Dhabi và là thành viên cấp cao không cư trú tại Hội đồng Đại Tây Dương, cho biết sự cạnh tranh là “một mô tả chính xác” của động lực hiện tại. “UAE nổi tiếng là thu hút nhiều vốn FDI, du lịch, nhiều hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực tài chính và logistics, và cho đến gần đây, Vương quốc này dường như không tham gia nghiêm túc vào các lĩnh vực đó nữa. Với Tầm nhìn 2030 của Ả Rập Xê Út điều này đã thay đổi và họ đang đẩy mạnh cuộc chơi của mình.”

Ông Jonathan Fulton nói thêm, “Bạn có thể thấy động lực phản ứng-hành động giữa hai bên, và đối với các công ty quốc tế, công dân nước ngoài và nhà đầu tư, điều này là tích cực – nhiều lựa chọn hơn luôn tốt.”

Từ năm 2017 đến năm 2023, nỗ lực của Riyadh tập trung vào việc thiết lập quan hệ song phương hơn là tham gia vào các diễn đàn đa phương, trừ khi các diễn đàn đó có lợi cho Vương quốc nâng cao vị thế kinh tế khu vẹc hoặc tăng cường uy tín toàn cầu của. Ví dụ, Tổ chức Hợp tác Kỹ thuật số có trụ sở tại Ả Rập Xê Út, một tổ chức đa quốc gia giờ đây có tư cách quan sát viên tại Liên Hiệp Quốc, được thành lập vào năm 2020 "nhằm thúc đẩy lợi ích chung, đề xuất hợp tác tiên tiến, xây dựng khung pháp lý và môi trường kinh doanh, và đảm bảo tính bao hàm và đáng tin cậy của nền kinh tế số ở cấp địa phương, khu vực và toàn cầu", theo Nada Alturki. Trong khi Ả Rập Xê Út đã mời Indonesia trở thành thành viên sáng lập, vào năm 2023, UAE vẫn chưa là thành viên, mặc dù họ có sức mạnh trong lĩnh vực kỹ thuật số.

UAE cũng cố gắng tránh những chính sách hợp tác với Ả Rập Xê Út như những gì họ đã áp dụng sau Cuộc cách mạng Mùa xuân Ả Rập và thay vào đó chọn ưu tiên tiếp cận đơn phương hoặc tham gia vào các tổ chức đa phương giúp nâng cao vị thế của mình trong các diễn đàn quốc tế khu vực.

Tận dụng lợi thế kinh tế của mình so với Ả Rập Xê Út, Abu Dhabi ưu tiên ký kết các hiệp định kinh tế song phương với các quốc gia như Indonesia và Singapore, đồng thời khởi xướng đàm phán với Philippines, Campuchia, Việt Nam và Thái Lan. Các nhà lãnh đạo Tiểu vương quốc cũng đã tham gia hoặc mở rộng sự tham gia của mình với nhiều diễn đàn đa phương như Nhóm I2U2, Hiệp hội Vành đai Ấn Độ Dương, APEC và diễn đàn Đối thoại Hợp tác Châu Á.

Cả UAE và Ả Rập Xê Út đều không tìm cách mở rộng hợp tác quốc phòng với các quốc gia ASEAN ngoại trừ trường hợp ngành công nghiệp quốc phòng của Indonesia và Malaysia. Tuy nhiên, cả hai quốc gia đều tận dụng mức đầu tư trực tiếp nước ngoài ngày càng tăng vào các lĩnh vực kinh tế được coi là “đôi bên cùng có lợi” chẳng hạn như năng lượng, số hóa, chăm sóc sức khỏe, du lịch và trí tuệ nhân tạo.

Thông tin tích cực đối với các nhà lãnh đạo Đông Nam Á là dù cuộc cạnh tranh giữa các nước Ả Rập vùng Vịnh trong khu vực đang gia tăng, nhưng nó không mang tính phá hoại và không phải là cuộc chạy đua không có người thắng. Điều này có thể vẫn tiếp tục miễn là mối quan hệ rộng hơn giữa Ả Rập Xê Út và UAE vẫn còn tốt đẹp. Thực tế, các quan chức trên khắp ASEAN nên tận dụng cơ hội này để khai thác mối quan tâm của các quốc gia vùng Vịnh trong việc mở rộng hợp tác kinh tế, và sử dụng đòn bẩy này để định hình các hoạt động tiếp cận trong tương lai phù hợp với lợi ích của riêng mình.

Nguồn: Diplomat

Từ khóa: đòn bẩy, cạnh tranh, định hình, lợi ích, chuyển đổi, khai thác