Biến đổi khí hậu thách thức an ninh châu Á Thái Bình Dương

climate change

Thoạt nhìn, các vấn đề an ninh khu vực dường như khác xa với các vấn đề về biến đổi khí hậu. Chúng liên quan đến việc thực thi quyền lực ngoại giao và quân sự, thường là phối hợp với các quốc gia có cùng chí hướng khác, để đảm bảo rằng cán cân quyền lực trong khu vực không bị xáo trộn. An ninh khu vực theo nghĩa này là điều kiện tiên quyết cho phép các quốc gia tập trung vào tăng trưởng kinh tế bằng cách mở rộng thương mại và đầu tư, góp phần thúc đẩy tăng trưởng nhanh hơn.

Khu vực Châu Á Thái Bình Dương có nhiều điểm xung đột tiềm tàng — Bắc Triều Tiên, Đài Loan, quần đảo Senkaku— nhưng cho đến hiện nay, những điểm này vẫn được coi là có thể kiểm soát được và môi trường tổng thể tương đối an toàn. Điều này đã thay đổi rõ rệt trong những năm gần đây với sự gia tăng căng thẳng địa chính trị giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc, gắn liền với sự trỗi dậy về kinh tế của Trung Quốc và mục tiêu được tuyên bố là thách thức Hoa Kỳ cả về quân sự và công nghệ. Biến đổi khí hậu sẽ bổ sung thêm các khía cạnh mới cho những căng thẳng này trên một số khía cạnh.

Liên Hợp Quốc đã ước tính rằng thế giới sẽ chứng kiến nhiệt độ tăng khoảng 2,5 độ C vào năm năm 2100. Những tác động bất lợi của sự nóng lên toàn cầu ở quy mô này đã được biết rõ. Nhiệt độ cao hơn sẽ làm giảm năng suất của con người và đất đai, gây nguy hiểm cho sản xuất lương thực ở nhiều quốc gia.

Lượng mưa thay đổi và các sự kiện thời tiết khắc nghiệt xảy ra thường xuyên hơn sẽ gây ra thiệt hại đáng kể. Và việc ứng phó với những thay đổi này sẽ thu hút các nguồn lực mà lẽ ra có thể được sử dụng để nâng cao năng suất hoặc tăng cường bảo trợ xã hội. Sự tan chảy nhanh chóng của các chỏm băng ở hai cực và sông băng ở dãy Himalaya sẽ dẫn đến mực nước biển toàn cầu dâng cao ước tính khoảng 0,44–0,76 mét vào năm 2100. Một số nhà khoa học cảnh báo rằng mực nước biển dâng thực tế có thể vượt quá những con số này.

Mực nước biển dâng cao có thể khiến các quốc đảo nhỏ hơn ở Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương bị nhấn chìm gần hết hoặc hoàn toàn vào năm 2100. Cộng hòa Kiribati đặc biệt dễ bị tổn thương vì điểm cao nhất của nước này chỉ cao chưa đến 2,5 mét so với mực nước biển và Maldives cũng ở trong tình trạng tương tự. Trong những trường hợp như vậy, có thể không có giải pháp nào khác ngoài việc di dời toàn bộ dân cư. Mặc dù Kiribati và Maldives có dân số nhỏ - lần lượt là 117.000 và 500.000 - người ta không thể cho rằng các quốc gia khác sẽ chào đón những người dân di dời của họ.

Hầu hết các quốc gia trong khu vực Châu Á Thái Bình Dương sẽ không phải đối mặt với các mối đe dọa tương tự do mực nước biển dâng cao nhưng nhiều quốc gia sẽ phải hứng chịu lũ lụt nghiêm trọng. Bangkok, Jakarta, Thành phố Hồ Chí Minh, khu vực Sundarbans ở Bangladesh và Đồng bằng sông Châu Giang ở Trung Quốc đều dễ bị tổn thương. Di cư đáng kể ra khỏi các khu vực này có thể là không thể tránh khỏi. Mặc dù việc di cư này dự kiến sẽ diễn ra trong nước, nhưng nó sẽ đi kèm với những chi phí đáng kể và có thể dẫn đến bất ổn chính trị nội bộ nếu không được xử lý hiệu quả. Điều này có thể dễ dàng kích hoạt một số cuộc di cư xuyên biên giới, và điều này sẽ chỉ làm trầm trọng thêm các vấn đề an ninh khu vực.

Biến đổi khí hậu cũng có thể tạo ra những căng thẳng mới về cạnh tranh nguồn nước. Sông Mekong bắt đầu từ Tây Tạng và hành trình dài 4700 km ra biển đi qua Trung Quốc, Myanmar, Lào, Thái Lan, Campuchia và Việt Nam. Bốn quốc gia sau đã thành lập Ủy hội sông Mekong vào năm 1995 như một hệ thống quản lý chung dòng sông. Nhưng Trung Quốc không phải là thành viên của thỏa thuận này và nước này kiểm soát thượng nguồn sông Mekong.

Năm 2019, mực nước sông Mekong xuống thấp nhất trong 100 năm qua. Điều này có thể là do các yếu tố môi trường tự nhiên, chẳng hạn như lượng mưa thấp hơn và băng tan, nhưng người ta bày tỏ lo ngại rằng mực nước giảm là do các đập ở thượng nguồn được xây dựng để chuyển nước sang sử dụng ở Trung Quốc. Việc chuyển hướng như vậy có thể gây ra nhiều vấn đề hơn nếu tình trạng khan hiếm nước trở nên tồi tệ hơn. Những lo ngại tương tự cũng được bày tỏ ở Ấn Độ về các kế hoạch được báo cáo của Trung Quốc nhằm chuyển hướng nước từ sông Tsang Po khi nó chảy về phía đông qua Tây Tạng, làm giảm lượng nước có sẵn trong sông khi nó trở thành sông Brahmaputra khi vào Ấn Độ.

Luật pháp quốc tế chỉ đưa ra những hướng dẫn chung cho các quốc gia chia sẻ nguồn nước dựa trên một số tiêu chí về sự công bằng. Điều gì cấu thành một 'chia sẻ công bằng' không được xác định, nhưng luật quy định rằng một khi đạt được thỏa thuận thì nó phải được tuân thủ nghiêm ngặt. Trong trường hợp không có bất kỳ thỏa thuận nào, có rất ít điều có thể được thực hiện. Vì biến đổi khí hậu sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng khan hiếm nước và tăng tần suất hạn hán. Điều này cũng có nghĩa là những gì được coi là chia sẻ công bằng tại thời điểm thỏa thuận được thực hiện có thể không được coi là công bằng trong thời kỳ khan hiếm nghiêm trọng.

Biến đổi khí hậu cũng được cho là sẽ làm tăng khả năng xảy ra các hiện tượng thời tiết cực đoan, chẳng hạn như lốc xoáy hoặc sóng thần. Điều này cho thấy cần phải thể chế hóa sự hợp tác giữa hải quân và các lực lượng an ninh khác trong khu vực để giúp giải quyết thách thức trước mắt trong việc giải cứu người dân sau thảm họa. Các quốc gia nhỏ khó có thể có đủ nguồn cung cấp tài sản nội bộ hoặc thậm chí là nhân viên được đào tạo để đối phó với những thảm họa bất ngờ và tàn khốc này.

Các khía cạnh an ninh khu vực của biến đổi khí hậu cần được đưa vào quá trình ra quyết định hơn bao giờ hết. Hợp tác quốc tế về giảm thiểu biến đổi khí hậu là vô cùng quan trọng — không chỉ vì những tác động bất lợi của nó đối với kết quả kinh tế, mà còn vì cách nó tác động đến các vấn đề an ninh trong khu vực.

Montek Singh Ahluwalia là một nhà kinh tế và nguyên Phó Chủ tịch Ủy ban Kế hoạch ở Ấn Độ.

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: biến đổi khí hậu, thảm họa, an ninh, thách thức