Cuộc khủng hoảng thương mại thế giới

Xung đột địa chính trị và địa kinh tế đang gia tăng và EU đang đáp lại bằng sức mạnh mới trong các hiệp định thương mại. Tuy nhiên, EU cần khẩn trương tiến hành cải cách Tổ chức Thương mại Thế giới.

khủng hoảng toàn cầu

Thương mại thế giới đã bị đình trệ. Trong dự báo vào tháng 10 năm 2022, Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) dự đoán mức tăng trưởng sẽ giảm đáng kể, chỉ tăng 1% vào năm 2023, so với mức ước tính 3,5% vào năm 2022. Thương mại thế giới tăng trung bình khoảng 8% trong đầu những năm 2000 cho đến cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu.

Ngay cả trước khi xảy ra đại dịch COVID-19, đã có những dấu hiệu cho thấy các chuỗi cung ứng khác biệt, hiện chiếm khoảng một nửa tổng thương mại, không còn hoạt động một cách trơn tru. Nguyên nhân chính là do tác động của loạt các cuộc khủng hoảng bên ngoài.

Với cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu và việc Donald Trump nhậm chức tổng thống Hoa Kỳ, dẫn đến niềm tin ở Hoa Kỳ và các quốc gia khác về một hệ thống thương mại tự do sẽ mang lại lợi ích cho tất cả mọi quốc gia dần suy giảm. Hệ quả là Hoa Kỳ đã tạo ra hàng loạt hàng rào thuế quan và thương mại trong bối cảnh cạnh tranh địa kinh tế với Trung Quốc đang nổi lên, đồng thời tác động tiêu cực đến các đối tác thương mại khác như Liên minh châu Âu. Năm 2020, đại dịch COVID-19 gây thêm sự gián đoạn cho thương mại toàn cầu. Mặc dù chuỗi cung ứng vẫn tương đối mạnh mẽ, nhưng đại dịch đã làm tăng nhu cầu đối với một số hàng hóa đặc biệt đồng thời hạn chế sản xuất và vận chuyển chúng.

Gần đây nhất, tác động của cuộc chiến tranh xâm lược của Nga ở Ukraine đã cho thấy một cú sốc chính trị có thể khiến giá cả hàng hóa tăng vọt và khiến thị trường bế tắc nhanh như thế nào. Cuộc chiến cũng nhấn mạnh những rủi ro địa chính trị của việc phụ thuộc vào một chế độ chuyên quyền với những tham vọng hiếu chiến. Điều này làm gia tăng lo ngại về quan hệ thương mại trong tương lai với Trung Quốc, một chế độ chuyên chế đang ngày càng đàn áp.

Sự chậm lại hiện nay trong thương mại toàn cầu càng chứng tỏ sự tiêu cực về triển vọng kinh tế toàn cầu, vì thương mại là một phương tiện quan trọng chịu ảnh hưởng từ các cú sốc. Với tiêu đề “Chống lại cuộc khủng hoảng chi phí sinh hoạt”, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) trong dự báo Triển vọng Kinh tế Thế giới tháng 10 năm 2022 đã dự báo sự suy giảm của tăng trưởng toàn cầu từ 6% (năm 2021) xuống 3,2% (năm 2022) và 2,7% vào năm 2023. Đây là mức thấp nhất về triển vọng tăng trưởng kể từ năm 2001, ngoại trừ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu và giai đoạn khủng hoảng mạnh của đại dịch Covid-19.

Những rắc rối của WTO

Bất chấp cam kết lặp đi lặp lại về tầm quan trọng của hệ thống hoạt động đa phương từ WTO trong việc thúc đẩy thương mại thế giới và giảm thiểu các cuộc khủng hoảng nguồn cung hiện có, các khái niệm như “reshoring” hoặc “friendshoring” đang xuất hiện với tần suất ngày càng nhiều.

Những chiến lược này nhằm mục đích giảm bớt sự phân công lao động toàn cầu để ngăn chặn nguy cơ vũ khí hóa các nước phụ thuộc hiện có. Môi trường địa kinh tế này dẫn đến các biện pháp ngày càng đơn phương để đảm bảo chuỗi cung ứng. Hệ quả là các tổ chức quốc tế như WTO, vốn dựa trên các quy tắc đa phương và nguyên tắc không phân biệt đối xử, đang mất dần sự thích hợp.

Cải cách WTO là ưu tiên hàng đầu của EU, vì tổ chức toàn cầu này có thể tạo thuận lợi cho thương mại quốc tế và giải quyết xung đột giữa các quốc gia và hệ thống kinh tế khác nhau. Tuy nhiên, Hoa Kỳ đã từng chỉ trích trong một thời gian vì WTO đã thất bại trong việc đưa Trung Quốc — với nền kinh tế không minh bạch và do nhà nước kiểm soát — vào bộ quy tắc của mình.

Thái độ tiêu cực này đối với các tổ chức đa phương như WTO đã được thay đổi dưới nhiệm kỳ tổng thống của Joe Biden. Biden là một người theo chủ nghĩa đa phương và Đại diện Thương mại Hoa Kỳ- Katherine Tai đã nhiều lần tuyên bố ủng hộ cải cách WTO. Tuy nhiên, trên thực tế, chính sách thương mại của Hoa Kỳ không có nhiều thay đổi: Hoa Kỳ tiếp tục chỉ trích thiết kế hiện tại của cơ chế giải quyết tranh chấp và thiếu các quy tắc để chống lại các hành động thương mại không công bằng của Trung Quốc. Để hiện đại hóa WTO, cần có sự lãnh đạo mạnh mẽ hơn của Hoa Kỳ so với bối cảnh hiện tại.

Một động lực tích cực cho WTO là việc kết thúc thành công Hội nghị Bộ trưởng lần thứ 12 (MC12) vào tháng 6 năm 2022, tạo động lực mới cho tổ chức. Kết quả chính là tất cả 164 quốc gia thành viên WTO đã đạt được thỏa thuận. Do đó, giúp tổ chức thoát khỏi sự không phù hợp. MC12 đã thông qua một thỏa thuận đa phương về trợ cấp nghề cá, thỏa thuận đa phương đầu tiên lấy các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) của Liên hợp quốc làm cốt lõi. Mặc dù, đến muộn hai năm (mục tiêu là năm 2020), nhưng không thể phóng đại tầm quan trọng của sự thành công này. MC12 cũng thống nhất về sự gia hạn tạm thời lệnh cấm thương mại điện tử (không áp thuế đối với thương mại kỹ thuật số) và một thỏa thuận dự kiến về xuất khẩu thực phẩm cũng như “từ bỏ” quyền sáng chế đối với vắc xin.

Những thỏa thuận này chỉ là khởi đầu; các cuộc đàm phán vẫn đang diễn ra về các chi tiết có thể sẽ dẫn đến tranh cãi giữa các quốc gia thành viên WTO, cụ thể: Không có chương trình làm việc cho thương mại nông sản, vốn đặc biệt quan trọng đối với các nước đang phát triển và mới nổi. Đồng thời, vẫn chưa có câu trả lời cho các vấn đề toàn cầu hiện nay, như: Làm thế nào để tạo thuận lợi cho thương mại các sản phẩm y tế? Làm thế nào để thúc đẩy thương mại kỹ thuật số bằng các quy tắc thương mại toàn cầu? Và làm thế nào để chống biến đổi khí hậu thông qua thương mại? Không có dấu hiệu thể hiện về các thỏa thuận đa phương hoặc nhiều bên về những vấn đề này.

EU trong vai trò lãnh đạo

Tiến bộ có thể đạt được thông qua các thỏa thuận đa phương, và ở đây, EU phải đóng vai trò lãnh đạo. Hiện tại, không có quốc gia toàn cầu nào khác sẵn sàng làm như vậy.

Các cam kết chung về chủ nghĩa đa phương không còn đủ đáp ứng nữa. Các thành viên WTO phải tìm cách thiết lập lại lòng tin để đạt được tiến bộ giữa các thành viên WTO ngày càng đa dạng. Để đạt được mục tiêu này, các thành viên phải thống nhất về cách giải quyết các tranh chấp thương mại trong tương lai cũng như cách tạo ra và thực hiện các quy tắc thương mại hiện đại.

Nư vậy, EU phải thực hiện nhiều hơn để lôi kéo Hoa Kỳ và cả Trung Quốc vào quá trình cải cách WTO. EU cũng nên sử dụng các liên minh hiện có để thúc đẩy hiện đại hóa hơn nữa. Có thể hình dung “Tập đoàn Ottawa”, không chỉ bao gồm EU mà còn bao gồm một nhóm đa dạng các quốc gia công nghiệp hóa và mới nổi như Úc, Canada, Brazil, Chile, Nhật Bản và Kenya. Nhóm này nên thúc đẩy nhiều sáng kiến thương mại hơn trong WTO.

Ý nghĩa của các Hiệp định Thương mại Tự do

Tiến bộ trong WTO vẫn quan trọng, nhưng các quy tắc hiện hành không còn đáp ứng yêu cầu của thương mại hiện đại. Do đó, các quốc gia thành viên WTO đã ngày càng chuyển sang các hiệp định thương mại khu vực và song phương.

Tính đến tháng 3 năm 2022, đã có 354 hiệp định thương mại ưu đãi có hiệu lực, theo báo cáo cảu WTO. Số liệu này là được tính từ 577 thông báo từ các thành viên WTO, tính riêng hàng hóa, dịch vụ và cả những lần gia nhập mới.

Các thỏa thuận ưu đãi này đã thúc đẩy sự thịnh vượng, tăng cường khả năng tiếp cận thị trường với các trung tâm tăng trưởng toàn cầu và giúp hình thành toàn cầu hóa bằng cách thiết lập các quy tắc thương mại hiện đại.

EU đã tập trung vào các thỏa thuận song phương và khu vực trong 15 năm (với chiến lược “Châu Âu toàn cầu” năm 2007). Tổng cộng, EU đã ký kết hơn 40 hiệp định thương mại với hơn 70 quốc gia; bao gồm thương mại tự do, quan hệ đối tác kinh tế và hiệp định liên kết.

Tuy nhiên, với sự thất bại của Hiệp định Đối tác Thương mại và Đầu tư xuyên Đại Tây Dương (TTIP) đầy tham vọng, đã kéo theo các cuộc biểu tình khắp châu Âu, sự ủng hộ đối với một chính sách thương mại tích cực đã giảm đi.

Tuy nhiên, trong môi trường địa kinh tế hiện nay và trong bối cảnh cuộc chiến tranh xâm lược của Nga, các hiệp định thương mại được công nhận là một cách để củng cố liên minh với các đối tác có cùng chí hướng vượt ra ngoài các vấn đề kinh tế.

Các hiệp định thương mại cũng được coi là một cách để đa dạng hóa nhằm giảm bớt sự phụ thuộc vào các chế độ chuyên quyền như Trung Quốc. Do đó, EU đang theo đuổi các cuộc đàm phán về hiệp định thương mại với Chile, Mexico, Australia, Indonesia và có thể cả Mercosur vì sức mạnh mới.

Hoa Kỳ đã ký kết các hiệp định thương mại tự do với 20 quốc gia. Hiệp định quan trọng nhất là Hiệp định Hoa Kỳ -Mexico - Canada (USMCA), kế thừa từ NAFTA. USMCA đặc biệt minh họa cách Hoa Kỳ sử dụng sức mạnh thị trường của mình và sự phụ thuộc kinh tế của các đối tác thương mại là Canada và Mexico để buộc cả hai nước phải nhượng bộ nhiều lần (một số nhượng bộ trái với quy định của WTO). Trong khi các hiệp định thương mại được sử dụng một cách chiến lược dưới thời cựu Tổng thống Hoa Kỳ- Barack Obama để đẩy lùi ảnh hưởng của Trung Quốc (đặc biệt là với Hiệp định Đối tác Xuyên Thái Bình Dương, TPP), Hoa Kỳ dưới thời Tổng thống Biden chỉ tập trung vào các hình thức đối thoại. Hội đồng Thương mại và Công nghệ (TTC) với EU và Khuôn khổ kinh tế Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương (IPEF) ở châu Á là trọng tâm của điều này. Hoa Kỳ thúc đẩy các chủ đề như chuỗi cung ứng bền vững, chuyển đổi xanh và quy tắc kỹ thuật số, trong khi tiếp cận thị trường - trái với lợi ích của các quốc gia đối tác - không đóng vai trò gì trong các cuộc thảo luận.

Châu Á như một trung tâm thương mại toàn cầu

Châu Á đã trở thành trung tâm tự do hóa thương mại năng động. Sau một thời gian dài dựa vào các quy tắc thương mại đa phương, khu vực này hiện đã chuyển sang các hiệp định lớn- mới, đang đặt ra các tiêu chuẩn mới trong thương mại toàn cầu.

Một ví dụ là hậu thân của TTP, Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), một hiệp định gồm 11 quốc gia đã được ký kết thành công dưới sự lãnh đạo của Nhật Bản và Australia bất chấp sự rút lui của Hoa Kỳ dưới thời Tổng thống Trump. Thỏa thuận này đặt ra các tiêu chuẩn mới về một số vấn đề, bao gồm trợ cấp và doanh nghiệp nhà nước, tham nhũng và thương mại kỹ thuật số.

Điều này làm cho CPTTP, cũng mở cửa cho các thành viên mới, trở nên rất hấp dẫn. Cho đến nay, Vương quốc Anh, Hàn Quốc, Trung Quốc và Đài Loan đã bày tỏ mong muốn tham gia.

Do tiến độ tại WTO quá chậm nên EU thường được khuyến khích tham gia hiệp định với tư cách là “người thay thế WTO với các quy tắc hiện đại”. Cho đến nay, EU vẫn phản đối, vì mức độ kỳ vọng trong các chương riêng lẻ thấp hơn so với các thỏa thuận của EU. Ngoài ra, các chương thương mại thường chịu ảnh hưởng nặng nề của Hoa Kỳ; và không đáp ứng các tiêu chuẩn hiện hành của EU.

Thỏa thuận lớn thứ hai là Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện và Khu vực (RCEP), được đàm phán giữa 10 quốc gia ASEAN cộng với Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc và New Zealand và có hiệu lực vào tháng 1 năm 2022.

Mặc dù có một số cam kết thuế quan như kỳ vọng, kể cả giai đoạn chuyển tiếp dài, hiệp định có một lợi thế quyết định: 15 quốc gia thành viên RCEP được coi là một khu vực kinh tế. Miễn là một thành viên RCEP sử dụng hàng hóa từ các quốc gia RCEP khác, chúng được coi là có xuất xứ tại quốc gia chế biến. Các quy tắc xuất xứ tích lũy này tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng hiệp định, đặc biệt là đối với các công ty vừa và nhỏ. EU nên xem xét áp dụng các quy tắc tương tự trong các hiệp định thương mại của mình về sau.

Ngày nay, thương mại thế giới ngày càng được nhìn nhận từ góc độ địa kinh tế và an ninh. Sự phân công lao động toàn cầu không còn được coi là một lợi thế mà đôi khi là một điểm yếu. Trong những trường hợp này, các tổ chức quốc tế như WTO và thương mại toàn cầu đang phải gánh chịu.

Sau cuộc chiến tranh xâm lược của Nga, EU một lần nữa có xu hướng ký kết các hiệp định thương mại mới với các đối tác thương mại có cùng chí hướng, cũng như biện pháp để xây dựng liên minh. Đây là con đường đúng đắn.

Nhưng WTO cũng phải được cộng đồng quốc tế một lần nữa công nhận là một diễn đàn quan trọng, trong đó các quốc gia có hệ thống kinh tế khác nhau cùng hợp tác để thúc đẩy thương mại toàn cầu và dựa trên luật lệ. Như vậy, EU phải gây ảnh hưởng lớn hơn đối với Hoa Kỳ và Trung Quốc để tăng cường sự tham gia của các nước này vào quá trình cải cách.

Nguồn: IP Quarterly

Từ khóa: khủng hoảng kinh tế toàn cầu, WTO, EU, Hoa Kỳ- Trung Quốc, FTA