Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Với nhu cầu đa dạng hóa chuỗi cung ứng ngày càng tăng, EU cần xem xét lại quy trình của các hiệp định thương mại tự do mà không khiến các thành viên tách rời nhau.

Đại dịch COVID-19 và cuộc chiến Ukraine đã làm gián đoạn các nền kinh tế và phơi bày những lỗ hổng do sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế ở mức độ cao. Việc Nga và Trung Quốc vũ khí hóa năng lượng và thị trường buộc châu Âu phải đảm bảo các mối quan hệ đối tác toàn cầu mới để đa dạng hóa các đối tác thương mại, giảm bớt sự phụ thuộc hiện có, thiết lập chuỗi cung ứng an toàn cho các sản phẩm quan trọng và tăng cường khả năng phục hồi kinh tế. Các yêu cầu địa chiến lược để đàm phán nhanh chóng các thỏa thuận thương mại tự do sắp thực hiện của châu Âu ngày càng mạnh mẽ hơn.

Châu Âu đàm phán các thỏa thuận thương mại như thế nào?

Là khu vực thị trường chung lớn nhất thế giới và nằm trong số các nền kinh tế hướng ngoại nhất, thương mại tự do nằm trong số các nguyên tắc cốt lõi của Liên minh châu Âu (EU). Trên thực tế, đối với 80 quốc gia, EU là đối tác thương mại toàn cầu hàng đầu, so với Mỹ chỉ đạt 20 đối tác. Theo một báo cáo của Ủy ban châu Âu công bố vào tháng 10 năm nay, xuất khẩu của EU theo các Hiệp định thương mại tự do (FTA) lần đầu tiên vượt mốc 01 nghìn tỷ euro. Tuy nhiên, với việc trung tâm hoạt động kinh tế chuyển từ Đại Tây Dương sang châu Á-Thái Bình Dương, thị phần của EU trong thương mại toàn cầu đang giảm dần, điều này thúc đẩy các FTA càng trở nên quan trọng hơn.

Ngoại thương—hoạt động thương mại bên ngoài EU—thuộc “trách nhiệm riêng của EU”. Nói cách khác, liên minh EU, chứ không phải chính phủ của các quốc gia thành viên, có thẩm quyền đàm phán FTA với các nước thứ ba thay mặt cho 27 quốc gia thành viên. Điều này là do toàn bộ EU giữ được nhiều quyền thương lượng hơn so với từng quốc gia thành viên.

Kể từ năm 2006, EU đã đàm phán các hiệp định thương mại với các quốc gia khác, thúc đẩy tăng xuất khẩu của EU, loại bỏ thuế hải quan và các hàng rào phi thuế quan, đồng thời giúp đảm bảo khả năng tiếp cận các nguồn tài nguyên. Ủy ban châu Âu thay mặt EU đàm phán thỏa thuận với đối tác thương mại, chỉ sau khi được sự đồng ý của Hội đồng châu Âu. Sau khi các cuộc đàm phán hoàn tất, thỏa thuận do Ủy ban châu Âu trình bày chỉ được thông qua nếu cả Hội đồng và Nghị viện Châu Âu phê chuẩn. Đối tác thương mại sau đó tiến hành phê chuẩn thỏa thuận đã ký.

Đối với bất kỳ quốc gia nào, quá trình ký kết các hiệp định thương mại tự do thường mang tính khuôn khổ và kỹ thuật. Nhưng nhiệm vụ đó trở nên vô cùng khó khăn khi cần phải có sự chấp thuận của gần 40 nghị viện quốc gia và khu vực để phê chuẩn hiệp ước. Các Hiệp định thương mại tự do (FTA) của EU, trong nhiều trường hợp, phải trải qua một quá trình phê chuẩn quốc gia khó khăn, nếu thỏa thuận bao gồm các lĩnh vực mà các quốc gia thành viên có trách nhiệm.

Thúc đẩy chương trình thương mại tự do của châu Âu

Cuộc chiến của Nga ở Ukraine chỉ làm tăng mong muốn tự do thương mại ở Brussels để đa dạng hóa dòng chảy thương mại, theo Ủy viên Thương mại EU - Valdis Dombrovskis. Đẩy mạnh hợp tác thương mại với các quốc gia khác không chỉ mang lại những lợi ích kinh tế rõ ràng mà còn phù hợp với một chiến lược địa chính trị rộng lớn hơn.

Các FTA do EU đề xuất với Ấn Độ và Australia phù hợp với Chiến lược hợp tác của EU ở khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương và trong việc cân bằng với Trung Quốc, quốc gia mà cả Ấn Độ và Australia có quan hệ căng thẳng.

Các xung lực địa chính trị đầy biến động thậm chí còn lan rộng đến thúc đẩy thương mại tự do giữa các nhóm như Đảng Xã hội và Đảng Dân chủ — đảng trung tả và lớn thứ hai trong Nghị viện Châu Âu — hiện đang ủng hộ các thỏa thuận thương mại hơn việc ưu tiên truyền thống sự cho sự phát triển bền vững.

Các FTA do EU đề xuất với Ấn Độ và Australia phù hợp với Chiến lược hợp tác của EU ở khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương và cân bằng với Trung Quốc, quốc gia mà cả Ấn Độ và Australia đều có quan hệ căng thẳng.

Thời điểm để thúc đẩy thương mại tự do của châu Âu với thế giới đã chín muồi, đặc biệt là khi Cộng hòa Séc hiện đang giữ chức Chủ tịch Hội đồng Liên minh Châu Âu, tiếp theo là Thụy Điển vào tháng 1 năm 2023. Cả hai quốc gia đều thuộc những nước ủng hộ tự do thương mại lớn nhất của Liên minh châu Âu (EU) — một sự đổi mới được thay đổi từ thời Tổng thống Pháp - Tổng thống Emmanuel Macron, người đã phản đối các thỏa thuận thương mại trước cuộc bầu cử tổng thống Pháp vào tháng 4, vì lo ngại các FTA ảnh hưởng đến sự tín nhiệm của ông đối với nông dân và các cử tri khác.

Với các thỏa thuận thương mại với các đối tác thương mại lớn nhất của EU là Trung Quốc và Mỹ vẫn bị đóng băng, sự chú ý đã chuyển sang nơi khác. Có một số thỏa thuận thương mại đang trong quá trình triển khai mà châu Âu hy vọng sẽ hoàn tất, bao gồm cả với Australia, Chile, Mexico và Canada. Ngay cả các cuộc đàm phán thương mại với Ấn Độ cũng đã được khởi động lại vào đầu năm nay, sau khi bị đình trệ kể từ năm 2013, với hai vòng đàm phán đã hoàn tất.

Một cách tiếp cận nhanh chóng: Bỏ qua các phê chuẩn từ quốc hội của các quốc gia thành viên?

Như đã đề cập trước đó, trong hầu hết các trường hợp, thỏa thuận thương mại chỉ có thể được ký kết sau khi nghị viện quốc gia (và đôi khi là khu vực) trong các quốc gia thành viên EU phê chuẩn và ký kết. Nhưng khi Quốc hội khu vực Wallonia, một khu vực nói tiếng Pháp nhỏ bé ở miền Nam nước Bỉ, gần như hủy bỏ Hiệp định Thương mại & Kinh tế Toàn diện EU-Canada (CETA) vào năm 2016 vì các điều khoản bảo vệ đầu tư của Hiệp định, thì đó là một hồi chuông cảnh tỉnh cho EU, phơi bày sự khó khăn trong việc đảm bảo điều mà lẽ ra phải đã ký kết hiệp định thương mại một cách dễ dàng với hơn với Canada vốn là một quốc gia phát triển, đồng minh có cùng chí hướng và nền dân chủ tự do phương Tây. Thỏa thuận đầy đủ vẫn chưa được sự phê chuẩn ở một số nước EU.

Do đó, từ sự lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban trước đó Jean-Claude Juncker vào năm 2017, Brussels đã xem xét cách tiếp cận nhanh chóng cho phép phê chuẩn các thỏa thuận mà không cần tham vấn từ quốc hội của các quốc gia. Đối với điều này, thỏa thuận sẽ được chia thành các phần khác nhau. Các thành phần chính về thương mại sẽ chỉ cần sự phê chuẩn của Hội đồng Liên minh và Nghị viện châu Âu ở cấp Brussels, trái ngược với thỏa thuận phức tạp cần có sự phê chuẩn của các tổ chức EU và nghị viện quốc gia và khu vực, trong khi các phần về đầu tư và hợp tác chính trị cũng sẽ cần sự chấp thuận của quốc hội các nước.

Cơ sở cho sự thay đổi trong cách tiếp cận này là phán quyết quan trọng của Tòa án Công lý Châu Âu năm 2017 dựa theo thỏa thuận thương mại EU-Singapore, trong đó đề cập rằng một số phần của thỏa thuận như vấn đề đầu tư thuộc thẩm quyền chung của EU với các quốc gia thành viên, cho phép giải thích rằng các phần thương mại của thỏa thuận chỉ cần sự chấp thuận ở cấp độ Brussels. Theo cách này, thỏa thuận EU-Việt Nam đã được ký kết vào năm 2020 được tách phần thương mại của thỏa thuận khỏi thỏa thuận bảo hộ đầu tư.

Hiệp định thương mại hiện đại hóa với Mexico, đối tác thương mại lớn nhất của EU ở khu vực châu Mỹ Latinh, được thông qua vào năm ngoái, sẽ theo tiền lệ của Singapore và được phê duyệt nhanh chóng. Điều này bất chấp việc thỏa thuận được trình bày như một “thỏa thuận đa chiều” theo nhiệm vụ của các quốc gia thành viên EU. Tuy nhiên, những chuyên gia cũng lo ngại rằng làm như vậy sẽ tạo tiền lệ cho các hiệp định thương mại khác của EU trong tương lai vốn cũng được coi là một hiệp định hỗn hợp và gây nhiều tranh cãi hơn.

Mối quan tâm đặc biệt là thỏa thuận thương mại EU-Mercosur vẫn bị đình trệ kể từ năm 2019 do những lo ngại về vấn đề môi trường như nạn phá rừng ở rừng nhiệt đới Amazon. Khu vực bao gồm các quốc gia như Brazil, Argentina, Paraguay và Uruguay là một thị trường tương đối khép kín với 260 triệu người tiêu dùng với GDP hàng năm là 2,2 nghìn tỷ euro. Thỏa thuận thương mại sẽ là bước đột phá kinh tế quan trọng của châu Âu vào khu vực.

Tuy nhiên, chủ nghĩa thực dụng đổi mới của EU về thương mại tự do đã khiến các nhà phê bình lo ngại rằng chính các mối quan tâm về môi trường, phát triển bền vững và nền dân chủ có thể trở thành nạn nhân. Các câu hỏi đang được đặt ra về tính hợp pháp của hiệp ước chỉ dành cho EU so với hiệp ước hỗn hợp.

Ngay trong các quốc gia thành viên, siêu quốc gia thuộc EU cũng khó khăn trong việc giành lấy quyền ra quyết định từ các thủ đô. Trong thời gian gần đây, Ủy ban đã thay mặt các quốc gia thành viên điều phối các chính sách có tác động to lớn, bao gồm chính sách chung về vắc-xin vào thời kỳ đỉnh điểm của đại dịch và lệnh cấm của châu Âu đối với năng lượng của Nga và các biện pháp trừng phạt trong cuộc chiến ở Ukraine.

Khi người dân quay cuồng với lạm phát tăng vọt và chi phí sinh hoạt gia tăng do các lệnh trừng phạt của châu Âu đối với Nga, các cáo buộc EU vi phạm chính sách thương mại có thể xảy ra.

Nền chính trị châu Âu đã hứng chịu phản ứng dữ dội của chủ nghĩa dân túy chống lại toàn cầu hóa. Loại bỏ tác động đa chiều của các hiệp định thương mại có thể dẫn đến cáo buộc về việc nắm quyền lực chống dân chủ của Brussels Eurocrats và cáo buộc thiếu minh bạch trong các chính sách thương mại của châu Âu.

Các động thái như bỏ qua các nghị viện quốc gia có thể thúc đẩy hơn nữa chủ nghĩa dân túy khi các phong trào cánh hữu trên lục địa xoay quanh tình cảm chống EU. Ngay cả những công dân châu Âu, những người có xu hướng ủng hộ các chương trình nghị sự về biến đổi khí hậu và bền vững, cũng có thể góp phần gây ra sự phản đối xung quanh các thỏa thuận như vậy, như đã thấy rõ trong các cuộc đàm phán về Hiệp định Đối tác Thương mại và Đầu tư xuyên Đại Tây Dương (TTIP) với Mỹ mà cuối cùng đã sụp đổ do cuộc tranh luận công khai nặng nề.

Khi châu Âu điều chỉnh lại mối quan hệ với Nga và Trung Quốc, chắc chắn rằng EU cần tăng cường thương mại với các đối tác hiện tại và đối tác mới khác. Nhưng với tư cách là một liên minh gồm 27 quốc gia thành viên, EU phải cân bằng các yêu cầu địa chiến lược và địa kinh tế mà không bỏ qua các thủ đô quốc gia.

Nguồn: ORF

Từ khóa: châu Âu, FTA, hiệp định thương mại tự do