Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Người nưởng lợi lớn nhất từ khối thương mại mới có thể là Trung Quốc thay vì là châu Phi.

Khu vực Thương mại Tự do Lục địa châu Phi (AfCFTA) được thành lập để thúc đẩy hội nhập thương mại khu vực ở châu Phi, có thể đóng vai trò quan trọng trong việc đẩy mạnh tăng trưởng bền vững và giảm nghèo tại lục địa này. Hiện nay, thương mại nội khối ở châu Phi khá thấp và hỉ chiếm khoảng 11% trong tổng giá trị thương mại của châu Phi. Được Liên minh châu Phi khởi động vào tháng 3/2018, hiệp định AfCFTA kết nối 55 nền kinh tế châu Phi và là khu vực thương mại tự do lớn nhất trên thế giới, tính về số nước thành viên tham gia.

Đại dịch Covid -19 đã làm trì hoãn tiến trình thực thi AfCFTA, và kết quả là khối thương mại lục địa chỉ mới có hiệu lực vào tháng 1 năm nay. Bằng cách tạo ra một thị trường chung với quy mô 1,3 tỉ người và 3,4 nghìn tỉ USD GDP, khối thương mại mới này có thể mang lại lợi ích to lớn – nhưng bên hưởng lợi lớn nhất có thể là Trung Quốc chứ không phải châu Phi.

Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của châu Phi, chiếm 16% trong tổng xuất khẩu và19% trong tổng nhập khẩu của châu Phi trong năm 2020 (trước Covid-19, tỷ lệ này còncao hơn nhiều). Do đó, Trung Quốc đã có sẵn vị trí thuận lợi để hưởng lợi từ hai hạn chế quan trọng nhằm thúc đẩy tăng trưởng và đa dạng hóa thương mại nội châu Phi.

Thứ nhất, thiếu hụt cơ sở hạ tầng là tình trạng phổ biến ở hầu hết các quốc gia ở châu Phi. Nghiên cứu dự báo về hội nhập thương mại do Ngân hàng Thế giới thực hiện cho thấy những bất cập trong giao thông, thông tin liên lạc và cơ sở hạ tầng - đường xá, bến cảng, sân bay, viễn thông, năng lượng điện, v.v. tại châu Phi. Những yếu kém này tạo gánh nặng cho các nhà xuất khẩu châu Phi với chi phí đầu vào và chi phí vận tải cao, và sự chậm trễ tốn kém trong việc tiếp cận thị trường khu vực và toàn cầu. Điều này cũng gây trở ngại đặc biệt quan trọng đối với việc vận chuyển hàng hóa đến và đi từ 15 quốc gia châu Phi không giáp biển. Các dự án cơ sở hạ tầng ở châu Phi được tài trợ bởi các khoản vay của Trung Quốc có chiều hướng tăng lên trong hơn một thập kỷ qua, và đang giúp giải quyết những khó khăn này. Do đó, việc thực thi hiệp định AfCFTA sẽ cung cấp thêm cơ hội cho các công ty Trung Quốc để thực hiện các dự án đầu tư cơ sở hạ tầng cần thiết nhằm thúc đẩy hội nhập thương mại khu vực tại châu Phi.

Thứ hai, triển vọng mở rộng thương mại nội khối của châu Phi trong ngắn hạn bị cản trở bởi sự tương đồng trong cơ cấu xuất khẩu của châu Phi, dẫn đến hạn chế phạm vi các sản phẩm có thể trao đổi với các đối tác trong khu vực. Xuất khẩu vẫn tập trung chủ yếu vào các sản phẩm sơ cấp truyền thống, với 4 nhóm hàng khẩu hàng đầu là dầu mỏ, vàng, kim cương và hạt ca cao. Tuy nhiên, các sản phẩm xuất khẩu chủ lực lại không phải là những mặt hàng nhập khẩu chính của các nước tại Châu Phi, bao gồm hàng hoá chế tạo và tư liệu sản xuất (máy móc và thiết bị). Chỉ một số quốc gia như Nam Phi là có khả năng cung cấp sản phẩm chế tạo với công suất còn hạn chế cho các thị trường trong khu vực.

Do đó, trong ngắn hạn, hiện nay hàng hóa sản xuất, máy móc và thiết bị của châu Phi không thể được sản xuất trong nước vì hầu hết các nước châu Phi thiếu năng lực để làm điều này và sẽ cần một thời gian dài để phát triển nền kinh tế đa dạng hơn. Cho đến khi đó, lợi ích tiềm năng từ hội nhập thương mại khu vực theo AfCFTA có thể vẫn ở mức tương đối nhỏ và Trung Quốc sẽ tiếp tục được hưởng lợi từ việc trở thành nhà cung cấp hàng nhập khẩu lớn nhất cho châu Phi.

Nếu AfCFTA thành công trong việc đa dạng hóa cơ cấu sản xuất và xuất khẩu trong trung hạn, thì sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho sự tham gia của các doanh nghiệp châu Phi vào chuỗi giá trị khu vực và bổ sung vào chuỗi giá trị toàn cầu khi đạt được mức độ cạnh tranh cần thiết. Với việc Trung Quốc quan tâm đến việc bảo vệ các mối quan hệ chiến lược và kinh tế của mình ở châu Phi, hoàn toàn có khả năng là Trung Quốc sẽ sẵn sàng hơn để hỗ trợ châu Phi phát triển các chuỗi giá trị,  giúp các doanh nghiệp châu Phi có được chỗ đứng riêng tại thị trường Trung Quốc. Điều này dẫn đến các lợi ích bổ sung của AfCFTA sẽ được chuyển cho Trung Quốc.

Kết luận và Khuyến nghị

Việc mở rộng dần khả năng tiếp cận tự do vào thị trường lục địa rộng lớn bằng cách loại bỏ thuế quan và các rào cản biên giới khác sẽ không có tác động tức thì trong việc thúc đẩy nguồn cung mạnh mẽ từ các mặt hàng xuất khẩu trong khu vực.

Thách thức lớn của AfCFTA là giải quyết hiệu quả hai hạn chế trên, từ đó thúc đẩy đáng kể tăng trưởng và đa dạng hóa thương mại khu vực ở châu Phi. Những lợi ích tiềm năng từ việc tiếp cận tự do vào thị trường lục địa này là rất lớn, và Trung Quốc rất có thể sẽ thu được một phần đáng kể trong những lợi ích này.

Tuy nhiên, Trung Quốc đã nhiều lần nhấn mạnh việc mong muốn tham gia với châu Phi là để thúc đẩy phát triển kinh tế của các quốc gia tại đây. Trong bối cảnh AfCFTA, sự hỗ trợ của Trung Quốc trong 3 lĩnh vực sau đây sẽ rất hữu ích trong vấn đề này.

Thứ nhất, cần phải có sự thúc đẩy liên kết giữa các doanh nghiệp Trung Quốc và châu Phi để giải quyết vấn đề năng lực sản xuất yếu kém, hiện đang kìm hãm sự phát triển đầy đủ về đa dạng hóa kinh tế. Điều này sẽ thúc đẩy thương mại nội châu Phi.

Thứ hai, Trung Quốc nên tiếp tục tài trợ cho các khoản đầu tư đáng tin cậy vào cơ sở hạ tầng liên quan đến thương mại, bao gồm cơ sở hạ tầng giao thông, thông tin liên lạc và hạ tầng năng lượng, để thúc đẩy nguồn cung cấp mạnh mẽ từ khu vực tư nhân châu Phi. Sự giúp đỡ này bao gồm hỗ trợ tài chính cho các dự án cơ sở hạ tầng xuyên biên giới, liên kết các quốc gia và khu vực trong châu Phi và thu hẹp khoảng cách mạng lưới cơ sở hạ tầng khu vực.

Thứ ba, Trung Quốc nên xem xét việc tăng viện trợ cho châu Phi, đặc biệt trong bối cảnh các nỗ lực phục hồi đại dịch. Ngày 23/8, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) đã phân bổ Quyền rút vốn đặc biệt (SDRs) trị giá 650 tỷ USD cho các nước thành viên. Sự tăng cường hỗ trợ thanh khoản toàn cầu này sẽ cho phép các quốc gia châu Phi, những quốc gia bị ảnh hưởng nặng nề bởi đại dịch, sử dụng phần SDR của mình để đẩy nhanh việc triển khai vắc xin và giảm thiểu tác động về sức khoẻ, xã hội và kinh tế bởi Covid-19. 

Việc phân bổ SDR được thực hiện tương ứng với hạn ngạch hiện có của các nước thành viên IMF. Các hạn ngạch này được xác định bởi quy mô nền kinh tế của một thành viên và vai trò của nước đó trong nền kinh tế toàn cầu. Các tiêu chí phân bổ này có nghĩa là Trung Quốc và các nước có thu nhập cao, vốn đã có khả năng tiếp cận vắc xin rộng rãi hơn, sẽ nhận được lượng SDRs lớn. Do đó, Trung Quốc nên xem xét sử dụng một phần lớn SDRs của mình để tăng cườnghỗ trợ phát triển cho châu Phi nhằm thúc đẩy thực hiện các cải cách bổ sung toàn diện cần thiết để tận dụng đẩy mạnh các cơ hội xuất khẩu trong khu vực.

Nguồn: Diplomat

Từ khoá: đa dạng hoá, năng lực sản xuất, nguồn cung, cơ sở hạ tầng, quy mô, kinh tế