Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Khi nói đến các hiệp định thương mại tự do, phần lớn đều đồng tình rằng hiệp định càng lớn sẽ càng tốt. Phạm vi tự do hóa thương mại và đầu tư càng rộng, quy mô thị trường hội nhập càng lớn, thì tiềm năng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế ở các nền kinh tế thành viên mà hiệp định mang lại sẽ càng lớn.

Không có gì ngạc nhiên khi một trong những điều đầu tiên được các thành viên của Hiệp định Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) thảo luận vào tháng 1 năm 2019 là thủ tục kết nạp thành viên mới. Các cuộc đàm phán với các ứng cử viên tiềm năng ban đầu bị hoãn lại, trong khi các nước thành viên như Brunei, Chile, Malaysia và Peru vẫn đang tranh luận và trì hoãn việc phê chuẩn CPTPP. Nhưng sau 2 năm, sự kiên nhẫn đã hao mòn. Nhật Bản và những nước khác giờ đã trải chiếu chào đón các thành viên mới. Đã có một quốc gia, là Vương quốc Anh chính thức nộp đơn xin gia nhập CPTPP vào cuối tháng 1 năm 2021; nhiều nước khác tỏ ý muốn tham gia câu lạc bộ, trong đó có Hàn Quốc, Đài Loan ... và Trung Quốc. Ngoài ra, Hoa Kỳ cũng có khả năng sẽ quay trở lại CPTPP nếu thỏa thuận ban đầu được gia cố.

Đối với Vương quốc Anh, quá trình này có vẻ đơn giản. Việc gia nhập CPTPP sẽ bổ sung các điều khoản của hiệp định Anh-Nhật gần đây và mở rộng các ưu đãi thương mại cho các thành viên CPTPP mà Vương quốc Anh chưa có hiệp định thương mại tự do (FTA). Nhưng không có gì là đơn giản trong các cuộc đàm phán thương mại: các thành viên mới phải chấp nhận cả các quy tắc hiện có và đàm phán về các cam kết mở cửa thị trường cho các nước thành viên cũ, bao gồm lộ trình giảm thuế và gỡ bỏ hạn chế nhập khẩu khác. Một số thành viên CPTPP sẽ yêu cầu các nhượng bộ cụ thể từ Vương Quốc Anh về nông nghiệp và các vấn đề khác trước khi cho phép hàng hóa của Anh được hưởng ưu đãi khi vào thị trường họ.

Đối với trường hợp Hàn Quốc, việc nước này gia nhập CPTPP cũng có vẻ dễ dàng vì thỏa thuận này được xây dựng trên nền tảng vững chắc của FTA Mỹ-Hàn Quốc (KORUS). Seoul đã áp dụng hầu hết các nghĩa vụ của CPTPP từ lâu. Hơn nữa, Hàn Quốc đã ký Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) nên đã có các cam kết tự do hóa đáng kể đối với 7 trong tổng số các quốc gia CPTPP, bao gồm cả Nhật Bản (Nhật Bản cũng là thành viên của cả hai hiệp định). Câu hỏi quan trọng là, khi gia nhập CPTPP, Hàn Quốc sẽ phải đóng góp thêm bao nhiêu trong việc cắt giảm thuế quan và cải cách các biện pháp phi thuế quan ảnh hưởng đến thương mại hàng hóa công nghiệp và nông nghiệp.

Đài Loan đã bị loại khỏi hầu hết các hiệp định thương mại nội Á vì lý do chính trị, đe dọa sự tham gia của các công ty nước này vào chuỗi cung ứng khu vực. Cánh cửa của CPTPP rộng mở đối với các quốc gia cũng như các vùng lãnh thổ hải quan riêng biệt, vì vậy Đài Loan đủ điều kiện trở thành thành viên và đã điều chỉnh luật và quy định của mình nhằm phù hợp với các yêu cầu của CPTPP để chuẩn bị cho các cuộc đàm phán CPTPP trong tương lai. Nhưng việc mời Đài Loan đàm phán gia nhập có thể sẽ gây ra những lời chỉ trích gay gắt và có thể bị Trung Quốc trả đũa thương mại. Với việc Hoa Kỳ không tham gia hiệp ước, không quốc gia nào trong CPTPP có khả năng phát động cuộc chiến này với Trung Quốc.

Mức độ quan tâm của Trung Quốc đối với CPTPP là bao nhiêu? Chủ tịch Tập Cận Bình đã bày tỏ công khai rằng Trung Quốc đang xem xét tham gia hiệp định; Các chuyên gia Trung Quốc đã nghiên cứu về văn kiện hiệp định trong nhiều năm qua để đánh giá những cải cách kinh tế nào sẽ được yêu cầu để đáp ứng các nghĩa vụ của CPTPP. Nhưng trong các lĩnh vực quan trọng như lao động, luồng dữ liệu và quyền riêng tư của dữ liệu, và trợ cấp cho các doanh nghiệp nhà nước, Trung Quốc vẫn chưa đạt được thành công như mong đợi. Để tuân thủ các nghĩa vụ hiện có của CPTPP, Trung Quốc sẽ phải thực hiện những thay đổi rất căn bản. Nhiều khả năng Trung Quốc sẽ hoãn các cuộc đàm phán CPTPP trong ngắn hạn để tập trung thực thi RCEP và theo đuổi các cuộc đàm phán thương mại ba bên với Nhật Bản và Hàn Quốc.

Nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu Trung Quốc yêu cầu tham gia với một giai đoạn chuyển tiếp kéo dài trước khi hoàn thành các nghĩa vụ đó, hoặc tìm cách giảm bớt các yêu cầu đối với tất cả các thành viên CPTPP trong quá trình đàm phán gia nhập? Các thành viên CPTPP đã cam kết duy trì các tiêu chuẩn cao của văn bản hiện hành nhưng không ai trong CPTPP muốn nói “không” với Trung Quốc vì tầm quan trọng của quan hệ thương mại và đầu tư song phương.

Sự gia nhập của Trung Quốc không phải là lo ngại cấp bách khi Hoa Kỳ còn nằm trong hiệp định ban đầu (TPP). Các quan chức Mỹ rõ ràng biết Trung Quốc chưa sẵn sàng tham gia, vì vậy việc gia nhập là một viễn cảnh xa vời. Động thái quan tâm CPTPP của Trung Quốc như hiện nay là một lý do quan trọng tại sao CPTPP cần Hoa Kỳ quay trở lại.

Nhưng liệu Hoa Kỳ có xem xét lại CPTPP? Lợi ích mà Hoa Kỳ thu được từ hiệp định sẽ rất đáng kể, hơn 130 tỷ USD vào năm 2030 so với khi không có thỏa thuận. Mặc dù vậy, TPP ban đầu đã không đạt được đồng thuận về mặt chính trị. Và các ưu tiên trước mắt của Tổng thống Biden là tập trung vào việc ngăn chặn đại dịch COVID-19 cũng như củng cố nền kinh tế trong nước; đàm phán thương mại cũng nằm trong danh sách, nhưng được xếp phía sau.

Nếu các quan chức Mỹ quyết định quay trở lại bàn đàm phán, họ có thể sẽ đưa ra điều kiện phải đàm phán lại hiệp định. Đó là những gì Trump đã làm với hiệp định thương mại tự do Bắc Mỹ (NAFTA), vốn cũng là mục tiêu của những chỉ trích chính trị gay gắt. NAFTA đã được ký lại, bổ sung các điểm mới của CPTPP và các điều khoản bảo hộ cho ngành ô tô, và được đổi tên thành hiệp định Hoa Kỳ-Mexico-Canada (USMCA). Hầu hết nội dung trong NAFTA được giữ nguyên và thỏa thuận mới hiện đang được lưỡng đảng hoan nghênh.

Liệu chính quyền Biden có thể tuân theo kịch bản tương tự khi xem xét lại CPTPP và đề xuất các cuộc đàm phán để “xây dựng nó tốt trở lại?” Giống như việc xây dựng lại NAFTA, chiến lược này sẽ không yêu cầu một cuộc cải tổ lớn và sẽ giữ lại hầu hết nội dung hiện có của hiệp ước. Các lĩnh vực như thương mại kỹ thuật số, điều hành chính sách tiền tệ và chính sách môi trường có thể được hưởng lợi từ các điều khoản cập nhật mà đã được đưa vào trong USMCA. Đội ngũ của Biden cũng có thể sẽ yêu cầu đưa vào CPTPP một chương mới về thương mại và biến đổi khí hậu. Thay đổi gây tranh cãi nhất sẽ liên quan đến việc mở rộng các nghĩa vụ về lao động và thủ tục thực thi, gây áp lực lên Việt Nam và Malaysia trong việc đẩy nhanh tốc độ thực hiện cải cách thị trường lao động trong nước.

Sự phát triển ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dương có thể không sớm thì muộn sẽ thúc đẩy Mỹ tái khởi động lại chính sách. Chính sách thương mại của Hoa Kỳ cần phải có sức đối phó với các hiệp ước thương mại mới của Trung Quốc hòng chống lại lợi ích thương mại của Hoa Kỳ trong khu vực. Áp lực của Trung Quốc đối với Đài Loan đã khiến Quốc hội Mỹ kêu gọi tăng cường hỗ trợ cho Đài Loan. Vì hai lý do trên, việc Hoa Kỳ tham gia một hiệp ước châu Á - Thái Bình Dương mới sẽ bảo vệ lợi ích kinh tế của Hoa Kỳ và chống lại ảnh hưởng ngày càng tăng của Trung Quốc trong khu vực. Trung Quốc chắc chắn sẽ lớn tiếng phản đối nhưng với thái độ ít hiếu chiến hơn, nếu các quan chức Mỹ theo đuổi một FTA song phương với Đài Loan.

Các nước CPTPP nên hành động như thế nào? Trong thời gian còn lại của năm 2021, cho đến khi đại dịch lắng dịu và kinh tế tăng trưởng trở lại, các thành viên CPTPP chỉ nên theo đuổi các cuộc đàm phán thăm dò với các thành viên mới tiềm năng để đánh giá xem mỗi ứng viên đáp ứng các yêu cầu toàn diện của hiệp ước và các cải cách tiếp cận thị trường quan trọng mà mỗi ứng viên sẽ cần theo đuổi. Sau đó sang đầu năm 2022, CPTPP có thể quyết định đàm phán riêng lẻ với từng quốc gia đã chính thức nộp đơn xin gia nhập hay gộp tất cả các bên nộp đơn lại với nhau trong một cuộc đàm phán chung; cả hai lựa chọn đều được phép theo quy định của CPTPP.

Thiết lập một lộ trình thận trọng sẽ phục vụ hai mục tiêu quan trọng. Thứ nhất, các cuộc đàm phán gia nhập mới có thể thúc đẩy quá trình phê chuẩn CPTPP ở bốn nước còn lại, vì các nước này chỉ có thể đàm phán với các thành viên mới khi phê chuẩn hiệp định và trở thành các Bên đầy đủ của CPTPP. Thứ hai, việc khởi động các cuộc đàm phán gia nhập vào năm 2022 sẽ cho các quan chức Mỹ thêm thời gian để phối hợp với các đồng minh của Mỹ tại châu Á - Thái Bình Dương xây dựng một chiến lược nhằm tăng cường thêm cho thỏa thuận hiện tại theo những cách có thể cho phép sự tham gia của Mỹ cũng như những nước nào sẵn sàng và có thể thực hiện và thực thi các tiêu chuẩn cao của một hiệp định thương mại toàn diện.

Nhật Bản và các nước CPTPP khác cần Hoa Kỳ quay trở lại hiệp ước, mặc dù nước này có thể yêu cầu đàm phán các cam kết bổ sung về cải cách kinh tế ngoài các yêu cầu hiện tại của CPTPP. Đó là một cái giá rất đáng để trả nhằm đảm bảo sự can dự mạnh mẽ của Hoa Kỳ trong khu vực và duy trì quan hệ đối tác với Hoa Kỳ trong việc quản lý các mối quan hệ phức tạp với Trung Quốc.

Tác giả Jeffrey J. Schott, Nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Kinh tế Quốc tế Peterson

Nguồn: Mainichi - TQ

Từ khóa: Nhật Bản, Mỹ, CPTPP, thương mại