Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Nền kinh tế thế giới đã được hưởng lợi lớn từ thời kỳ toàn cầu hóa nhanh chóng trong những thập kỷ qua. Có thể việc phân bổ những lợi ích này giữa các quốc gia với nhau và bên trong từng quốc gia có thể còn chưa công bằng, nhưng lợi ích của nó là không thể chối cãi (Helpman 2018). Đặc biệt là trong một cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu, do sơ suất mà chúng ta có thể bỏ qua những lợi ích này. Tuy thế, theo Holger Görg, Giáo sư Kinh tế Quốc tế tại Đại học Kiel, vẫn còn những tiếng nói kêu gọi các chính sách bảo hộ theo định hướng quốc gia.

Sản xuất hiện đại trong những thập kỷ qua ngày càng được tổ chức dưới dạng các chuỗi giá trị toàn cầu (GVC) đan xen chặt chẽ với nhau. Điều này chắc chắn đã góp phần vào tăng trưởng trên toàn thế giới và cải thiện hiệu quả sản xuất, mặc dù các nhà phê bình cũng chỉ ra sự phân bổ không đồng đều của những lợi ích đó trong và ngoài các quốc gia (Antras, 2021; Helpman, 2018). Mặc dù các GVC hiện tại có hiệu quả cao, chuyên biệt và kết nối với nhau, nhưng chúng cũng có khả năng dễ bị tổn thương bởi những cú sốc bất lợi ở cấp quốc gia, khu vực hoặc toàn cầu. Đại dịch COVID-19 đã từng là một trường hợp điển hình, là một minh họa mạnh mẽ về cách một đại dịch toàn cầu có thể gây ra những gián đoạn như vậy trong GVC. Ban đầu, sự xuất hiện của vi-rút và biện pháp ngăn chặn để chống lại nó đã gây ra sự gián đoạn nghiêm trọng trong hoạt động sản xuất trong quý đầu tiên của năm 2020, bắt đầu từ Trung Quốc và các nền kinh tế châu Á khác bị ảnh hưởng bởi đợt bùng phát, sau đó lan rộng ra toàn cầu.

Điều này được minh họa bằng số liệu trong Hình 1. Hình 1 mô tả diễn biến của tổng sản lượng công nghiệp của thế giới, của Hoa Kỳ, khu vực đồng Euro và Trung Quốc. Đáng chú ý là Trung Quốc đã bị tấn công sớm hơn so với phần còn lại của thế giới vì là quốc gia đầu tiên thực hiện các biện pháp đóng cửa, nhưng nước này cũng đã phục hồi khá nhanh chóng và dường như đang một lần nữa quay trở lại quỹ đạo trước COVID-19. Trong khi phần còn lại của thế giới dường như đang phục hồi trở lại, sự phục hồi này không nhanh như ở Trung Quốc.

Lưu ý: Tăng trưởng được biểu thị bằng chỉ số cố định ở mức 2010 = 100

Nguồn: CPB World Trade Monitor

Diễn biến sản xuất công nghiệp trên thế giới có độ trễ - so với Trung Quốc - có ít nhất hai lý do. Tất nhiên, một trong số đó là sự lây lan của vi-rút, loại vi-rút này đã phát tán từ Trung Quốc và xâm nhập khắp toàn cầu, dẫn đến việc triển khai các biện pháp phong tỏa. Lý do còn lại là sản xuất toàn cầu được tổ chức theo chuỗi giá trị toàn cầu, và Trung Quốc là trung tâm của nhiều chuỗi giá trị đó. Đó là một lý do chính đáng mà Trung Quốc đôi khi còn được coi là công xưởng của thế giới. Sự sụt giảm sản xuất công nghiệp ở Trung Quốc - phần lớn là đầu vào trung gian - ảnh hưởng đến các công ty ở các quốc gia khác tham gia vào chuỗi.

Tuy nhiên, Trung Quốc tất nhiên không phải là nhà cung cấp quan trọng duy nnhất trong chuỗi giá trị toàn cầu mà còn nhiều nước khác. Ví dụ: Apple sử dụng đầu vào trung gian cho các sản phẩm của mình từ các quốc gia đa dạng như Malaysia, Hàn Quốc, Đức, Ý, Anh và Mỹ. Trong thời kỳ đại dịch, sản xuất ở tất cả các quốc gia này đều bị ảnh hưởng ở một số giai đoạn, cũng ảnh hưởng đến khả năng cung cấp đầu vào trung gian cho các công ty ở các quốc gia khác. Sự gián đoạn chuỗi cung ứng sau đó đã thúc đẩy các nhà hoạch định chính sách ở nhiều quốc gia giải quyết nhu cầu tự cung tự cấp về kinh tế, cùng với các chiến lược để đối phó tốt hơn với các rủi ro toàn cầu, ngay cả khi phải trả giá bằng hiệu quả và năng suất mà toàn cầu hóa thông qua phân công lao động quốc tế chắc chắn đã mang lại.

Đây có thực sự là hướng đi tốt?

Các quyết định về nhà cung cấp được thực hiện bởi các công ty, không phải bởi quốc gia. Ban giám đốc các doanh nghiệp đưa ra quyết định có ý thức về việc tự sản xuất đầu vào hay mua từ thị trường, và nếu mua ngoài thì mua từ những nhà cung cấp nào, ở quốc gia nào. Vì việc thiết lập mối quan hệ với các nhà cung cấp là rất tốn kém, nên việc giới hạn số lượng các nhà cung cấp thường là phù hợp. Tuy nhiên, sự lựa chọn này cũng ngụ ý rằng các công ty có thể bị thiệt hại nặng nề về sản xuất khi họ không thể hoạt động do sự gián đoạn của một hoặc nhiều nhà cung cấp của họ. Khi đó, điều quan trọng đối với vấn đề quyết định của ban lãnh đạo là một ý tưởng rõ ràng về chi phí lựa chọn nhà cung cấp là bao nhiêu và khả năng xảy ra là mối quan hệ với nhà cung cấp cụ thể có thể bị gián đoạn do một cú sốc bên ngoài - ví dụ: một cú sốc dành riêng cho nhà cung cấp, một thảm họa thiên nhiên (chẳng hạn như thảm họa Fukushima 10 năm trước), hoặc một đại dịch toàn cầu. Trong khi các chi phí có thể được tính toán khá đơn giản, rủi ro xảy ra gián đoạn lại khó dự đoán chính xác. Đặc biệt, xác suất xảy ra các sự kiện cực đoan như đại dịch Corona rất khó xác định. Tuy nhiên, sự xuất hiện của đại dịch đặc biệt này gần như chắc chắn sẽ dẫn đến việc nhiều công ty phải đánh giá lại các xác suất gián đoạn.

Vậy việc rút ngắn chuỗi cung ứng có phải là con đường khôn ngoan?

Điều quan trọng là phải hiểu rõ về bản chất của cú sốc tạo ra sự gián đoạn. Nhìn chung, những cú sốc này có thể chỉ xảy ra ở một quốc gia cụ thể - nếu, ví dụ, một quốc gia bị ảnh hưởng bởi thiên tai, hoặc chỉ xảy ra ở một lĩnh vực cụ thể, nếu chỉ một ngày cụ thể của nền kinh tế bị ảnh hưởng (Caselli và cộng sự, 2020). Rõ ràng đại dịch Corona là một cú sốc có tính hệ thống, ảnh hưởng đến tất cả các quốc gia và tất cả các lĩnh vực của nền kinh tế; do đó, không rõ bằng cách nào có thể lập luận rằng sự phân công lao động quốc tế ít rõ rệt hơn sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các quốc gia đối phó với cú sốc này. Nếu tất cả các nền kinh tế - bao gồm cả nền kinh tế nước bạn - đang ở trong tình trạng phong tỏa, thì sẽ không thu được lợi ích gì từ chuỗi cung ứng ngắn hơn, vì khi đó việc nhà cung cấp của bạn ở xa hay ở cùng một thị trấn đã không còn quan trọng. Các nhà cung cấp ở gần nơi sản xuất hơn về mặt địa lý không nhất thiết phải an toàn hơn, trừ khi tuyến đường vận chuyển dài dễ bị tác động bởi cú sốc hơn. Do đó, không rõ ràng rằng việc rút ngắn chuỗi cung ứng có nhất thiết phải đảm bảo an toàn hơn cho nguồn cung hay không.

Ngược lại, thiên tai thực sự đưa ra một ví dụ về tác động ổn định của đa dạng hóa quốc tế trong chuỗi cung ứng. Khi một quốc gia bị ảnh hưởng bởi một cú sốc bất lợi và sản xuất bị ảnh hưởng tiêu cực, thì các công ty dựa vào nguồn cung từ quốc gia này có thể kinh doanh tốt bằng cách có các nhà cung cấp thay thế ở các quốc gia khác có thể sản xuất cùng một hoặc tương tự đầu vào. Nghiên cứu kinh tế xem xét sự gián đoạn chuỗi cung ứng liên quan đến thảm họa cho thấy rằng trong khi các cú shock bất lợi đối với các nhà cung cấp riêng lẻ lan truyền qua mạng lưới sản xuất và gây ra thiệt hại đáng kể cho khách hàng, đặc biệt là khi các yếu tố đầu vào cụ thể có liên quan (Barrot và Sauvignat 2016), các công ty có sự đa dạng hóa toàn cầu cơ cấu nhà cung cấp linh hoạt hơn. Điều này, ví dụ, được tìm thấy bởi Todo et al. (2015) cho trường hợp sóng thần năm 2011 ở Nhật Bản và Kashiwagi et al. (2018) cho cơn bão Sandy năm 2012.

Tuy nhiên, sẽ không chắc rằng điều này sẽ có ý nghĩa như thế nào đối với toàn cầu hóa chuỗi cung ứng toàn cầu vì đại dịch là một cú sốc có tính hệ thống ảnh hưởng đến tất cả các quốc gia, các ngành công nghiệp và các công ty như nhau. Một giải pháp thay thế để rút ngắn hoặc đa dạng hóa chuỗi cung ứng là giữ hàng tồn kho. Ban Giám đốc sẽ phải cân đối giữa chi phí lưu kho các nguyên liệu đầu vào trung gian với chi phí tìm kiếm nguyên liệu đầu vào từ các nhà cung cấp và rủi ro gián đoạn chuỗi cung ứng. Điều này có thể làm cho các công ty có nhiều khả năng tham gia vào việc nắm giữ hàng tồn kho hơn trước đây, giữ các nguyên liệu đầu vào, đặc biệt là những nguyên liệu rất quan trọng đối với quá trình sản xuất. Điều này sẽ tăng khả năng chống chịu với các cú sốc, nhưng không nhất thiết phải gắn liền chuỗi cung ứng trong khu vực hoặc tại một quốc gia.

Nền kinh tế thế giới đã có những bước phát triển và tăng trưởng vượt bậc từ thời kỳ toàn cầu hóa nhanh chóng trong những thập kỷ qua. Mặc dù không phải mọi quốc gia hoặc mọi cá nhân trong một quốc gia đều được hưởng lợi như nhau, nhưng hiện diện lợi ích này là không thể chối cãi (Helpman 2018). Đặc biệt là trong một cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu, người ta nên suy nghĩ cẩn thận về việc từ bỏ những lợi ích này. Tuy nhiên, vẫn có những tiếng nói kêu gọi các chính sách bảo hộ theo định hướng quốc gia hơn.

Kể từ khi đại dịch bùng phát, các bài học của cuộc đại khủng hoảng 2008-09 thường xuyên được nhắc đến. Tất nhiên, một trong số đó là chủ nghĩa bảo hộ không thể là con đường đúng đắn để vượt qua một cuộc khủng hoảng như vậy. Chúng ta không nên quên điều này một cách nhẹ nhàng.

Nguồn: Valdai Club

Từ khóa: chuỗi giá trị toàn cầu