Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình gần đây đã gây chú ý trên toàn cầu khi phát biểu tại hội nghị cấp cao APEC vào ngày 20/11/2020 rằng Trung Quốc đang xem xét gia nhập Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) có hiệu lực vào tháng 12 năm 2018. Tin tức này được đưa ra trong bối cảnh cục diện thương mại Châu Á- Thái Bình Dương nhiều khả năng sẽ thay đổi do căng thẳng thương mại không suy giảm giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc, và việc ký kết Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) 5 ngày trước đó.

Đi lệch đáng kể so với chính sách ‘Nước Mỹ trên hết’ của cựu tổng thống Mỹ Donald Trump, chính quyền Biden đang quay trở lại quản trị toàn cầu bằng cách hồi sinh các thể chế đa phương, bao gồm Hiệp định Paris, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Việc chính quyền Biden xoay trục trở lại châu Á có thể bao gồm việc nước này quay trở lại CPTTP, sau khi đã giải quyết các vấn đề cấp bách trong nước và xoa dịu tâm lý chống toàn cầu hóa của công chúng.

Hoa Kỳ đã đánh mất rất nhiều uy tín lãnh đạo của mình ở châu Á khi mong muốn đảm bảo thương mại công bằng. Bất chấp việc Hoa Kỳ rút khỏi Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), thỏa thuận này đã được cứu vãn dưới sự lãnh đạo của Nhật Bản và các thành viên chủ chốt còn lại, sau khi đã bỏ đi hoặc đình chỉ thực hiện một số điều khoản nhạy cảm.

Ngoài Trung Quốc, Vương quốc Anh, Hàn Quốc, Indonesia, Thái Lan và Đài Loan cũng bày tỏ quan tâm đến việc gia nhập CPTPP. Các nền kinh tế lớn trong TPP và RCEP cũng đồng thời là thành viên của tổ chức APEC. Nếu tất cả các nước đang quan tâm đến việc gia nhập CPTPP, bao gồm cả Trung Quốc, cam kết thực hiện các tiêu chuẩn cao của CPTPP, thì điều đó sẽ giúp APEC đạt được tiến bộ đối với mục tiêu ấp ủ bấy lâu nay của tổ chức, đó là tạo ra một Khu vực Thương mại Tự do Châu Á-Thái Bình Dương (FTAAP), vốn đã được các nhà lãnh đạo APEC xác định là mục tiêu ngay từ năm 2004.

7 trong số 11 thành viên CPTPP, bao gồm Nhật Bản và Australia, cũng là thành viên của RCEP. Việc Trung Quốc tham gia CPTTP mà không có Hoa Kỳ có thể được coi là tạo ra một RCEP phiên bản tiên tiến, hay còn gọi là ‘RCEP-II’, với điều kiện các điều khoản được ký kết trong ‘RCEP-I’ phải được nâng cấp để phù hợp chặt chẽ với các điều khoản trong các chương của CPTPP. Một CPTPP mở rộng, với việc Hoa Kỳ tái gia nhập và Trung Quốc gia nhập mới, cùng với các bên tham gia đáng mơ ước khác từ RCEP, có thể dẫn đến một FTAAP, và xa hơn, là tạo tiền đề để hướng tới mục tiêu đa phương hóa với nguyên tắc tối huệ quốc đang bị đình trệ của WTO.

Nhưng trên thực tế, việc Trung Quốc tham gia CPTPP phức tạp hơn ta nghĩ. Nếu các nước đối tác không đồng ý tuân thủ các điều khoản quan trọng trong hiệp định nhằm tạo ra một “sân chơi bình đẳng”, thì những nỗ lực hướng tới hội nhập kinh tế sẽ khó có kết quả. Có một số điểm cản trở đối với các nước mong muốn tham gia CPTPP, đặc biệt là với Trung Quốc. Các điểm cản trở này bao gồm việc cấm trợ cấp cho các doanh nghiệp nhà nước, giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước, quyền sở hữu trí tuệ đối với các sản phẩm sinh học, điều kiện lao động trong mua sắm chính phủ, tự do dữ liệu và hạn chế nội địa hóa dữ liệu, và thương mại kỹ thuật số.

Bức tranh về thương mại tự do sẽ càng trở nên phức tạp hơn và phi thực tế hơn khi xét thêm điều kiện về minh bạch khi thực thi CPTPP và các yếu tố an ninh chiến lược đối với khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Một số điểm trong các vướng mắc được kể trên đã được cam kết trong Hiệp định Toàn diện về Đầu tư (CAI) về nguyên tắc giữa EU và Trung Quốc, được ký kết vào ngày 30/12/2020, cho phép Liên minh Châu Âu tăng cường khả năng tiếp cận thị trường ở Trung Quốc. Tuy nhiên, các cam kết CAI của Trung Quốc không phù hợp với các tiêu chuẩn cao trong CPTTP.

TPP ban đầu được thiết kế bởi Hoa Kỳ để chống lại sự trỗi dậy quyết đoán của Trung Quốc. Đáp lại, Trung Quốc tỏ ra hào hứng với việc ký kết RCEP, vốn được ASEAN và Nhật Bản coi là đối trọng của TPP. Nếu những động lực song sinh này cho vai trò bá chủ trong khu vực không thay đổi, Hoa Kỳ và Trung Quốc khó có thể lên cùng một con thuyền là CPTPP. Với khả năng Hoa Kỳ quay trở lại CPTTP trong thời gian tới, Hoa Kỳ và các nước lớn khác trong CPTPP có khả năng sàng lọc các thành viên mới, đồng thời đàm phán lại các quy tắc thương mại. CPTPP khi đó sẽ mang yếu tố chính trị nhiều hơn.

Với sự phân đôi chính trị - kinh tế này, việc Trung Quốc gia nhập CPTPP có lẽ không thể thực hiện trong một sớm một chiều. Một số chuyên gia tin rằng, Trung Quốc có khả năng sẽ đồng tình với các tiêu chuẩn cao của CPTPP để thúc đẩy chương trình cải cách trong nước. Nhưng vẫn còn phải xem cách Trung Quốc thực hiện các cải cách trong nước để đáp ứng các yêu cầu gia nhập CPTPP. Trong bối cảnh đầy thách thức và không thể đoán trước, việc sớm ký kết thỏa thuận thương mại ba bên Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc (CJK) - đang được đàm phán từ năm 2012 bất chấp những bất hòa ngấm ngầm giữa ba bên - có thể giúp thúc đẩy sự hội tụ của hai thỏa thuận lớn. Các nhà lãnh đạo CJK đã cam kết hiện thực hóa một “môi trường thương mại và đầu tư tự do, không phân biệt đối xử, minh bạch, có thể dự đoán và ổn định” tại Hội nghị thượng đỉnh ba bên Thành Đô vào năm 2020.

Nhiều nền kinh tế RCEP đang trải qua đợt suy thoái kinh tế tồi tệ nhất kể từ cuộc Đại suy thoái do COVID-19 và muốn tránh bị buộc phải chọn bên giữa Hoa Kỳ hoặc Trung Quốc trong những năm tới. Chỉ một khi hai cường quốc hợp tác với nhau thì các vấn đề toàn cầu cấp bách như đại dịch và biến đổi khí hậu đang diễn ra mới có thể được giải quyết một cách hiệu quả.

Để gắn kết họ lại với nhau, các ‘cường quốc mang tính xây dựng’ trong khu vực thuộc cả CPTPP và RCEP nên cùng nhau đưa ra tiếng nói chung để bảo vệ một trật tự thương mại tự do khu vực, sâu sắc, và dựa trên luật lệ, đồng thời, đóng vai trò là những nhà môi giới trung thực. Muốn vậy, các cường quốc thương mại lớn ở Châu Á-Thái Bình Dương phải không quyết đoán, không đơn phương và không phản bội. Và để xây dựng một FTAAP lớn và bền vững ở Châu Á Thái Bình Dương, sự tin cậy lẫn nhau vẫn là chìa khóa quan trọng nhất.

Choong Yong Ahn là Giáo sư Danh dự tại Trường Nghiên cứu Quốc tế Sau đại học, Đại học Chung-Ang.

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: CPTPP, chương trình cải cách trong nước, thách thức, sự tin cậy lẫn nhau, một cách hiệu quả