Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Tháng 1 năm 2021, khi còn chưa đầy một tuần nữa là rời nhiệm sở, chính quyền Trump đã công bố kết quả điều tra về các hoạt động tiền tệ của Việt Nam. Mặc dù kết luận rằng các hoạt động tiền tệ của Việt Nam là 'không hợp lý và gây gánh nặng hoặc hạn chế thương mại cho Hoa Kỳ' và do đó có cơ sở để Hoa Kỳ hành động theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại, Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) đã chọn không thực hiện bất kỳ hành động nào. Hiện nay, đến lượt chính quyền Biden là người quyết định các hành động cần thực hiện, nếu có.

Nhiều người cho rằng Việt Nam được hưởng lợi từ cái gọi là cuộc chiến thương mại giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc, đặc biệt là kể từ khi nền kinh tế số 1 thế giới áp thuế đối với hàng nhập khẩu từ Trung Quốc vào năm 2018, dẫn chiếu theo Mục 301 của Đạo luật thương mại Mỹ.

Một chỉ số thường được trích dẫn để minh chứng cho điều đó là thâm hụt thương mại đang tăng nhanh giữa Việt Nam với Hoa Kỳ. Năm 2020, Việt Nam có là đối tác có thặng dư thương mại hàng hóa lớn thứ ba của Hoa Kỳ với mức thăng dư là 69,7 tỷ USD (tăng 24,9% so với cùng kỳ năm 2019) - vượt qua Nhật Bản và Đức. Từ năm 2018–2020, thặng dư thương mại của Trung Quốc với Hoa Kỳ giảm hơn 108,2 tỷ USD (giảm 25,8%), trong khi thặng dư thương mại của Việt Nam lại tăng hơn 30,2 tỷ USD (tăng 76,4%). Với mục tiêu của chính quyền Trump là kiềm chế thâm hụt thương mại tổng thể của Hoa Kỳ, các nhà quan sát từ lâu đã cảnh báo rằng Mỹ sẽ hành động đối với vấn đề định giá tiền tệ của Việt Nam nhằm kiềm chế tình trạng thặng dư thương mại.

Trong khi Việt Nam đã rất tích cực thảo luận với phía Mỹ dưới thời chính quyền Trump - bao gồm cả cuộc điện đàm giữa Trump và Thủ tướng Việt Nam Nguyễn Xuân Phúc, không có báo cáo nào cho thấy bất kỳ cuộc đàm phán nào đang diễn ra giữa Việt Nam với chính quyền mới của Biden.

Khi chính quyền Trump rút khỏi Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), đồng nghĩa với việc Hoa Kỳ cũng từ bỏ các điều khoản về tiền tệ vốn cho phép hai quốc gia giải quyết các vấn đề định giá tiền tệ một cách đa phương với tính minh bạch và trách nhiệm giải trình cao. Nhưng TPP không bao gồm một cơ chế thực thi, khiến các nhóm công nghiệp như Liên minh Công nhân Ô tô Thống nhất (UAW) phản đối. Trước những lo ngại này, Thỏa thuận Hoa Kỳ – Mexico – Canada (USMCA), được đàm phán dưới thời chính quyền Trump, đã bao gồm một cơ chế có thể thực thi được.

Tổng thống Hoa Kỳ Joe Biden và Đại diện thương mại Katherine Tai đã miễn cưỡng ủng hộ TPP. Nếu Biden tin rằng việc sửa chữa các mối quan hệ và áp dụng chủ nghĩa đa phương là một phần trong chiến lược “trở lại trạng thái bình thường” của ông, thì một cách để giải quyết vấn đề tiền tệ là quay trở lại bàn đàm phán TPP. Ông có thể xem xét lại các điều khoản bị đình chỉ trong Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và tránh một cách tiếp cận đơn phương hơn như sử dụng Mục 301.

Báo cáo kết quả điều tra theo Mục 301 Đạo luật Thương mại Hoa Kỳ 1974 (“Báo cáo Mục 301”) đưa ra ba phát hiện chính trong các hoạt động tiền tệ của Việt Nam mà Mỹ có thể hành động. Báo cáo không đưa ra các tiêu chí rõ ràng để nhận diện hành vi thao túng tiền tệ, mà thay vào đó, chủ yếu dựa vào các kết luận của Bộ Tài chính.

Thứ nhất, việc định giá thấp đồng tiền của Việt Nam làm giảm chi phí xuất khẩu của Việt Nam sang Hoa Kỳ, điều này làm suy yếu khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp nội địa của Hoa Kỳ. Thứ hai, việc định giá thấp đồng tiền của Việt Nam còn làm làm tăng giá cả hàng hóa xuất khẩu của Hoa Kỳ sang Việt Nam tính theo đồng nội tệ, khiến các doanh nghiệp Hoa Kỳ kém cạnh tranh hơn trên thị trường Việt Nam. Thứ ba, việc Việt Nam can thiệp vào thị trường ngoại hối trùng hợp với việc tài khoản vãng lai thặng dư, làm xói mòn cơ hội xuất khẩu của Hoa Kỳ. Tuy nhiên, một số người cho rằng không có đủ bằng chứng cho thấy ngân hàng nhà nước Việt Nam đang tích cực phá giá tiền tệ của mình.

Việc sử dụng Mục 301 như một cách để giải quyết vấn đề định giá tiền tệ của Việt Nam đã gây nhiều tranh cãi vì vi phạm các quy định do Quốc hội đặt ra trong Đạo luật Cạnh tranh và Thương mại Omnibus năm 1988 và Đạo luật Tạo thuận lợi Thương mại và Thực thi Thương mại năm 2015 (TFTEA).

Hoa Kỳ chính thức bày tỏ mối quan tâm về vấn đề tiền tệ của Việt Nam vào tháng 5 năm 2019 khi Bộ Tài chính Hoa Kỳ đưa Việt Nam vào danh sách giám sát. Vào tháng 12 năm 2020, Bộ Tài chính Hoa Kỳ đã công bố báo cáo về thao túng tiền tệ, cáo buộc Việt Nam và Thụy Sĩ là 2 nước thao túng tiền tệ.

Các cuộc tranh luận xung quanh những gì Bộ Tài chính có thể làm khi tuyên bố một quốc gia là kẻ thao túng tiền tệ khá là mờ mịt. Khi Trung Quốc bị cáo buộc là nước thao túng tiền tệ vào năm 2019, Alan Beattie đã cho rằng Mỹ sẽ “không có hành động thực tế nào ngoại trừ việc khởi động đàm phán song phương với Trung Quốc hoặc thông qua IMF” để yêu cầu Trung Quốc phải thay đổi chính sách. Vụ Khảo sát Quốc hội lưu ý rằng ‘Đạo luật Thương mại năm 1988 không quy định các biện pháp được áp dụng trong trường hợp các cuộc đàm phán ban đầu không thể làm thay đổi chính sách’. Và các hành động được cho phép thực hiện theo TFTEA dường như cực kỳ hạn hẹp so với các hành động có thể thực hiện theo Mục 301.

Sau khi Bộ Thương mại Hoa Kỳ sửa đổi quy định vào năm 2020 để việc thao túng tiền tệ có thể được coi là trợ cấp đối kháng, Bộ Thương mại kết luận xuất khẩu săm lốp của Việt Nam được hưởng lợi từ đồng tiền bị định giá thấp trong quyết định sơ bộ của mình. Theo quy định sửa đổi, Bộ Thương mại phải hỏi ý kiến ​​Bộ Tài chính khi xác định liệu đồng tiền được đề cập có bị định giá thấp hay không. Scott Lincicome lập luận rằng “khi Bộ Tài chính đã chính thức xác định đồng tiền Việt Nam bị định giá thấp, thì có nghĩa là mọi sản phẩm được vận chuyển từ Việt Nam hiện nay được cho là được hưởng lợi từ sự trợ cấp này”.

Mặc dù cách tiếp cận này có thể quá rộng - và có thể gặp phải thách thức tại Tổ chức Thương mại Thế giới - Ủy ban Thương mại Quốc tế Hoa Kỳ vẫn cần phải tìm ra bằng chứng về thiệt hại đáng kể đối với ngành sản xuất trong nước. Cơ quan này cũng cần sự xác định của Bộ Thương mại rằng tiền tệ có đủ tiêu chuẩn được xem là một khoản trợ cấp có thể đối kháng hay không, điều mà Mục 301 sẽ không yêu cầu.

Nếu chính quyền Biden theo đuổi một biện pháp thuế quan theo Mục 301, nhiều khả năng cơ quan hành pháp sẽ lựa chọn một biện pháp chuyên biệt thay vì một biện pháp chung chung theo đạo luật phòng vệ thương mại hiện hành.

Các nước ở Châu Á Thái Bình Dương đã thúc đẩy hội nhập kinh tế mà không có sự lãnh đạo của Hoa Kỳ. CPTPP có hiệu lực vào tháng 12 năm 2018 và Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) được ký kết vào tháng 11 năm 2020. Cả hai hiệp định trên đều không bao gồm điều khoản tiền tệ hoặc tuyên bố chung về thực hành tiền tệ như đã từng được lập kế hoạch cho TPP, cũng như không bao gồm một cơ chế thực thi.

Tái tham gia vào các cuộc đàm phán thương mại khu vực có thể thúc đẩy các sáng kiến ​​mà chính quyền Biden đặc biệt quan tâm - chẳng hạn như bảo vệ môi trường và các chính sách hỗ trợ “tầng lớp trung lưu” của Hoa Kỳ - vốn chỉ mới được đưa vào thỏa thuận USMCA. Hoa Kỳ nên tránh tình huống bị dồn vào chân tường, vì khi đó, nước này chỉ có thể áp dụng hành động đơn phương đối với các vấn đề về định giá tiền tệ.

John Taishu Pitt là chuyên gia chính sách thương mại tại một công ty luật ở Washington DC và là thành viên của Viện Luật Kinh tế Quốc tế tại Trung tâm Luật Đại học Georgetown.

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: Tổng thống Biden, vấn đề định giá tiền tệ Việt Nam, Mục 301