Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Sau hơn 7 năm đàm phán, Liên minh châu Âu và Trung Quốc cuối cùng đã đạt được Thỏa thuận toàn diện về Đầu tư (CAI), chỉ một ngày trước thời hạn mà cả hai bên tự đặt ra, đó là ngày cuối cùng của năm 2020.

Đã có rất nhiều phân tích liên quan đến điểm cộng và điểm trừ của hiệp định này, nhưng cuộc thảo luận vẫn tương đối tập trung về phía EU. Trung Quốc đưa ra rất ít chi tiết về về thỏa thuận, ngoại trừ ca ngợi ý nghĩa địa chính trị của nó trong việc cho thấy EU xích lại gần Trung Quốc và xa cách Mỹ hơn.

Chính quyền mới của Hoa Kỳ, cho đến nay, vẫn chưa đưa ra lập trường của mình đối với nội dung thực tế của thỏa thuận, ngoài lời úp mở trách cứ EU rằng khối này không đợi thêm một thời gian nữa để tham vấn với chính quyền mới của Mỹ. Vương quốc Anh, quốc gia đã hoàn tất thỏa thuận thương mại với EU cùng thời điểm đó, đã có hành động riêng để thúc đẩy quan hệ kinh tế với khu vực châu Á chỉ vài tuần sau thỏa thuận EU-Trung Quốc, bằng cách thông báo rằng nước này sẽ bắt đầu các cuộc đàm phán để tham gia Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP).

Tại sao EU lại chọn cách thực hiện thỏa thuận riêng với Trung Quốc?

CAI chỉ bao gồm các điều khoản về đầu tư và một số vấn đề chung chung khác, chẳng hạn như lao động và môi trường. CAI cũng bao gồm các vấn đề minh bạch liên quan đến trợ cấp và doanh nghiệp nhà nước (DNNN). CPTPP có phạm vi rộng hơn vì hiệp định này bao gồm thương mại và có một chương đặc biệt về DNNN với nhiều yêu cầu liên quan chứ không chỉ riêng về minh bạch thông tin. Ngoài ra, CAI dựa vào WTO để giải quyết tranh chấp, trong khi CPTPP có cơ chế giải quyết tranh chấp riêng.

Tại sao EU lại lựa chọn đạt được thỏa thuận của riêng mình thay vì đăng ký tham gia một thỏa thuận đã có sẵn, cụ thể là CPTPP. Hiểu được lý do đằng sau sự lựa chọn trên là rất quan trọng.

Lý do đầu tiên là vì quy mô của EU lớn hơn nhiều so với Vương quốc Anh, và chuyên môn lâu năm của khối trong việc đàm phán các thỏa thuận mới. Thứ hai, nước này đã có các hiệp định thương mại tự do với một số thành viên của CPTPP, bao gồm Nhật Bản, Việt Nam và Mexico, và với Hàn Quốc, quốc gia vừa công bố ý định tham gia CPTPP.

CAI cung cấp cho châu Âu những gì?

Lý do thứ ba, tế nhị hơn, là Ủy ban EU (EC) đã nhiều lần tuyên bố rằng họ chưa sẵn sàng đàm phán một hiệp định thương mại với Trung Quốc, mà chỉ là một thỏa thuận đầu tư. Một lý do cuối cùng khác - và có lẽ là liên quan nhất - là các mục tiêu của EC mong muốn khi ký kết CAI rất khác với những gì mà EC có thể đạt được khi tham gia CPTPP: Cụ thể là quan hệ cân bằng hơn với Trung Quốc về tiếp cận thị trường, sân chơi bình đẳng cho các nhà đầu tư, và buộc Trung Quốc đáp ứng các quy tắc minh bạch. Sự chấp nhận chơi theo luật của Trung Quốc sẽ giúp EU - hoặc bất kỳ thành viên WTO nào khác – dễ dàng kiện Trung Quốc lên tòa án WTO hơn vì các hành vi phi cạnh tranh.

Câu hỏi đặt ra là, CAI giúp EU đạt được các mục tiêu trên đến mức độ nào?

CAI giúp mở rộng cửa một số lĩnh vực ở Trung Quốc cho các công ty châu Âu như xe điện và bệnh viện tư nhân ở 10 thành phố lớn, nhưng đối với các lĩnh vực còn lại, Trung Quốc chỉ chấp nhận mở cửa dưới 50%, chẳng hạn như viễn thông và dịch vụ đám mây. Nhìn chung, mong muốn tái cân bằng của EU bằng việc yêu cầu Trung Quốc mở cửa nhiều hơn cho doanh nghiệp EU, giống như cách mà EU đã đối xử với doanh nghiệp Trung Quốc tại EU từ trước đến nay, vẫn chưa được thỏa mãn.

Về sân chơi bình đẳng, thỏa thuận giúp cải thiện mức độ minh bạch trong thông tin, khi yêu cầu các công ty Trung Quốc nói chung phải cung cấp thông tin về trợ cấp, và riêng các công ty đại chúng phải cung cấp thông tin về hoạt động thương mại. Các yêu cầu này có thể tạo thuận lợi cho việc mở các vụ kiện chống lại các công ty Trung Quốc tại WTO, nhưng hiệp định không có cơ chế giải quyết tranh chấp đột xuất trong lĩnh vực trợ cấp. Nói một cách tổng quát hơn, cơ chế giải quyết xung đột được cung cấp trong thỏa thuận là giữa nhà nước với nhà nước, do đó, việc sử dụng nó có thể hiếm khi xảy ra, trừ những trường hợp ngoại lệ xuất phát từ mục đích chính trị.

Phụ thuộc vào một WTO hồi sinh

Sự đối xử không công bằng mà một công ty EU tại Trung Quốc có thể phải chịu do hậu quả của trợ cấp hoặc các hành vi khác của DNNN vẫn không có trong thỏa thuận, và cách duy nhất để các công ty EU bảo vệ mình là sử dụng các công cụ kiện tụng của WTO.

Sự hoạt động kém hiệu quả của WTO trong vài năm qua và việc thiếu các công cụ để đối phó với các nền kinh tế phi thị trường cho thấy rằng, nếu không có một cuộc cải cách triệt để đối với WTO, CAI sẽ không hiệu quả trong việc giải quyết vấn đề thiếu sân chơi bình đẳng tại Trung Quốc.

Trớ trêu thay, thỏa thuận CAI có thể bộc lộ một số điểm yếu của EU về sức mạnh đàm phán, vì khả năng tiếp cận thị trường đạt được là không lớn và cũng không cải thiện các điều kiện về sân chơi bình đẳng. EU vẫn phụ thuộc nhiều vào một cuộc cải tổ của WTO, mà đây là điều mà EU không thể tự mình đạt được.

Nếu thỏa thuận giữa EU và Trung Quốc có thể đóng vai trò là động cơ cho việc cải tổ WTO, trong đó Trung Quốc thực hiện nhiều nghĩa vụ hơn, thì rất có thể thỏa thuận này sẽ được chính quyền Hoa Kỳ hoan nghênh. Ngược lại, nếu thỏa thuận này làm tăng sự phụ thuộc của châu Âu vào Trung Quốc hoặc tạo điều kiện cho Trung Quốc tiếp cận các lĩnh vực quan trọng để giúp Trung Quốc tiến bộ về công nghệ, thì chắc chắn Hoa Kỳ sẽ coi hiệp định là nhằm can dự vào mối quan hệ của Mỹ với châu Âu, đặc biệt là trong lĩnh vực an ninh.

Chỉ có thời gian mới trả lời được liệu Ủy ban châu Âu – cơ quan đã thúc đẩy để đạt được thỏa thuận đúng tiến độ trong bối cảnh đại dịch đang diễn ra và các nước thành viên còn đang chưa thống nhất quan điểm - có đang hành động đúng hay không.

Nguồn: Brink

Từ khóa: thỏa thuận đầu tư châu Âu - Trung Quốc