Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Trong số 54 nước Châu Phi, chỉ có Mauritius đã ký kết thành công một hiệp định tự do thương mại với Trung Quốc. Ba mươi trong số các quốc gia kém phát triển nhất của khu vực được tiếp cận một chương trình ưu đãi đơn phương của Trung Quốc. Những nước tầm trung, bao gồm Nam Phi, không được hưởng dạng ưu đãi tương tự khi tiếp cận thị trường Trung Quốc.

Tháng 11/2020, tôi đã đặt một số câu hỏi trước Quốc hội với Bộ trưởng Bộ Thương mại, Công nghiệp và Cạnh tranh, Ebrahim Patel, về quan hệ thương mại Nam Phi-Trung Quốc. Mối quan tâm của tôi vào thời điểm đó là mức thâm hụt thương mại 6,9 tỷ Rupi mà Nam Phi phải chịu trong năm 2019, cũng như việc không có thỏa thuận thương mại giữa hai nước.

Đáp lại, ông Patel đã dẫn ra hai vấn đề mà văn phòng của ông đã xác định được trong quan hệ thương mại giữa Nam Phi và Trung Quốc, đó là cơ cấu thương mại và hành vi khai khống hóa đơn của người Trung Quốc.

Vần vấn đề cơ cấu thương mại, ông nói rằng:"... mối quan ngại ở đây là việc phần lớn hàng xuất khẩu sang Trung Quốc là các loại nguyên liệu thô, trong khi hàng nhập khẩu từ Trung Quốc chủ yếu là các sản phẩm hoàn chỉnh".

Liên quan đến vấn đề khai khống hóa đơn, ông lo ngại rằng "đang có một sự vi phạm nghiêm trọng và mang tính hệ thống về khai báo giá trị thực của hàng sản xuất nhập khẩu từ Trung Quốc".

Những lo ngại này của Patel là có thật và cần được thảo luận thêm

Trong lịch sử, cấu trúc nền kinh tế của Nam Phi đã khiến nước này thiên về xuất khẩu hàng hóa sơ cấp thay vì hàng thứ cấp. Sau một loạt những sai lầm trong chính sách nội địa, Nam Phi đã không thể phát triển đủ năng lực để quản lý hiệu quả và tạo giá trị gia tăng cho các nguyên liệu thô - để chúng có thể bán được với giá cao hơn và giúp nước này giảm phụ thuộc vào việc nhập khẩu thành phẩm.

Để thay đổi tình trạng này, Nam Phi cần tập trung nhiều hơn vào việc tái cơ cấu năng lực sản xuất thông qua việc cung cấp nguồn điện ổn định, cải cách theo hướng thị trường và khuyến khích phát triển ngành công nghiệp. Trong lĩnh vực khai khoáng, điều này cũng có nghĩa là xóa bỏ các quy định khai khoáng cũ, vốn cản trở cả đầu tư trong nước và nước ngoài tham gia vào ngành.

Ngoài ra, Sở Thuế vụ Nam Phi (SARS) cần tiến hành một cuộc điều tra kỹ lưỡng về sự chênh lệch trong khai báo giá trị giữa hàng hóa khi nhập vào Nam Phi so với hàng hóa khi xuất khỏi Trung Quốc - theo đó, mức giá cao hơn nhiều khi nhập cảng Nam Phi so với khi xuất cảng Trung Quốc, mặc dù là cùng một lô hàng. Mục đích của hành động này là để có thể xác định xem liệu Trung Quốc có thổi phồng giá trị hay không, và tại sao Nam Phi lại không ghi nhận đúng số liệu của mình.

Mặc dù ông Patel đã chỉ ra được những vấn đề liên quan này, nhưng ông lại không đề cập đến một thỏa thuận thương mại tiềm năng.

Tôi cảm thấy sự vắng mặt của một thỏa thuận thương mại như vậy là điều khó hiểu, xét trên mối quan hệ kinh tế, lịch sử và chính trị bền chặt giữa hai nước - là kết quả từ sự thân thiết giữa Đảng Đại hội Dân tộc Phi (ANC) với Đảng Cộng sản Trung Quốc (CCP).

Hơn nữa, sự liên kết của Nam Phi với khối BRICS và thực tế rằng Trung Quốc đã là một trong những đối tác thương mại hàng đầu của Nam Phi kể từ khi nền dân chủ ra đời ở nước này, khiến cho nhu cầu thiết lập một thỏa thuận thương mại trở nên rõ ràng hơn.

Theo Trung tâm Luật Thương mại Nam Phi (Tralac), trong số 54 quốc gia trên lục địa này, chỉ có Mauritius đã ký kết thành công hiệp định thương mại tự do (FTA) với Trung Quốc vào năm 2019.

Ba mươi trong số các quốc gia kém phát triển nhất (LDC) của lục địa này như Angola, Lesotho và Mozambique được hưởng chương trình ưu đãi đơn phương, cho phép họ tiếp cận thị trường đối với một số hàng hóa nếu đáp ứng được các yêu cầu về quy tắc xuất xứ và chứng từ.

Các quốc gia Châu Phi tầm trung, chẳng hạn như South Africa, không được hưởng hình thức ưu đãi tương tự với thị trường Trung Quốc và phải chịu mức thuế quan Tối huệ quốc, về bản chất có nghĩa là họ được đối xử tương tự như tất cả các nước thành viên khác của Tổ chức Thương mại Thế giới.

Tuy nhiên, “theo FTA Mauritius-Trung Quốc, 93% hàng hóa xuất khẩu của Mauritius sang Trung Quốc sẽ có thể được miễn thuế”.

Câu hỏi đặt ra là - tại sao Bộ trưởng Patel lại e ngại đề cập đến một cách tiếp cận tương tự như Mauritius đã làm? Nó rõ ràng sẽ mang lại cho Nam Phi cơ hội thúc đẩy thương mại với người Trung Quốc và mở cửa nền kinh tế.

Liệu có phải vì ông ấy không sẵn sàng tiếp nhận chủ nghĩa tư bản giống như cách mà “những người anh em cộng sản” của ông ấy trong CCP đang làm - hay hoàn toàn là do thiếu quan tâm đến việc theo đuổi một chương trình thương mại chủ động? Theo đánh giá cá nhân, tôi cho rằng câu trả lời là sự kết hợp của cả hai.

Tôi kiên quyết tin rằng Nam Phi nên theo đuổi một FTA hơn là lựa chọn một giải pháp thay thế - Sáng kiến Vành đai và Con đường. Có nhiều tài liệu chỉ ra rằng một số quốc gia khác như Kenya, Tanzania và Sri Lanka đã sa vào bẫy nợ khi bán trái phiếu chính phủ Trung Quốc hoặc trở thành nạn nhân của các thỏa thuận tài trợ cơ sở hạ tầng mang tính lợi dụng.

Điều trớ trêu là cả ANC và CCP đều tự xưng là người phản đối chủ nghĩa đế quốc và là người đi đầu trong số các nước đang phát triển, nhưng họ lại hoàn toàn làm ngơ với các hoạt động nêu trên. Tuy nhiên, như chúng ta đã biết, địa chính trị và thương mại quốc tế đầy rẫy những sự giả tạo và những lời ba hoa.

Một cân nhắc khác là việc đưa các đối tác thương mại trong khu vực vào một FTA dưới hình thức Liên minh Thuế quan Nam Phi (Sacu) và Mozambique, những nước có chung một cơ chế tự do hóa thuế quan.

Mô hình tương tự cũng được thiết lập với các Hiệp định Đối tác Kinh tế Sacu-M và Liên minh Châu Âu, hay Sacu-M và Vương Quốc Anh. Điều này sẽ tạo ra một sự chuyển đổi tương đối liền mạch sang quan hệ thương mại giữa Trung Quốc và một khu vực thương mại tự do sẵn có, nhằm ngăn ngừa tranh chấp thương mại và mang lại lợi ích kinh tế cho các đối tác khu vực của Nam Phi.

Đảng Liên minh Dân Chủ (DA) đã chủ động kích hoạt cuộc tranh luận về tự do thương mại, tăng trưởng kinh tế và phát triển con người. Chúng ta không làm ngơ trong khi Bộ trưởng Patel và cơ quan của ông tiếp tục đắm chìm trong u mê lạc lối.

Chính phủ có nghĩa vụ phải tận dụng các tiềm lực kinh tế hiện có, phát triển các hình thức chuyên môn hóa mới và tìm kiếm lợi thế so sánh.

Nếu Nam Phi muốn phục hồi sau tác động tàn khốc của đại dịch Covid-19 và cải thiện chất lượng cuộc sống của công dân, thì nước này cần sử dụng các công cụ chính sách thương mại sẵn có để khẳng định vị thế của mình là “Cửa ngõ đến Châu Phi”.

Tác giả: Mat Cuthbert

Nguồn: Daily Maverick

Từ khóa: Hiệp định tự do thương mại, Sáng kiến Vành đai Con đường, Châu Phi