Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Quan hệ Đối tác Chiến lược ASEAN-EU vừa được công bố vào ngày 1 tháng 12 năm 2020 vừa qua đã đánh dấu một bước ngoặt trong mối quan hệ giữa hai tổ chức khu vực, vì đã xóa đi mối quan hệ đơn thuần là bên cho và bên nhận tài trợ như các thập kỷ trước, và nói lên một điều rằng giờ đây Liên minh châu Âu (EU) có thể sẽ cần đến ASEAN nhiều hơn là ASEAN cần đến EU.

Quan hệ đối tác chiến lược bao gồm các thỏa thuận hợp tác về nhiều vấn đề, bao gồm kinh tế, hội nhập ASEAN, ứng phó COVID-19, phát triển bền vững, hợp tác hàng hải và an ninh mạng. Tuy nhiên, để đạt được yếu tố chiến lược của quan hệ đối tác, vẫn còn một số thách thức cần vượt qua.

Liên minh châu Âu và ASEAN từ lâu đã nhấn mạnh các giá trị và nguyên tắc chung, chẳng hạn như trật tự quốc tế dựa trên luật lệ, chủ nghĩa đa phương và thương mại tự do. Tuy nhiên, có bằng chứng cho thấy cả hai không cùng quan điểm trong các vấn đề khác. Hai khối này đặt ra các ưu tiên khác nhau, và có cách hiểu khác nhau về vai trò của khối đối với các thành viên. Trong tuyên bố của các đồng chủ tịch ASEAN-EU về quan hệ đối tác chiến lược, hai bên hoàn toàn không đề cập đến vấn đề dân chủ hay nhân quyền, một thiếu sót nghiêm trọng và gây tranh cãi.

Liên minh châu Âu từ lâu đã không có khả năng tác động đến các chuẩn mực của ASEAN ngoài các yêu cầu về hội nhập kinh tế. Vì lý do này, Liên minh châu Âu có thể cần phải đánh giá lại vai trò của mình với tư cách là người muốn thay đổi chuẩn mực xã hội. Mặc dù Liên minh Châu Âu và ASEAN đã nỗ lực hướng tới sự gắn bó chặt chẽ hơn trong vài năm qua, nhưng mối quan hệ đối tác lần này được cho là được đàm phán phần nhiều dựa trên các điều khoản do ASEAN đề xuất.

Có bằng chứng cho thấy Liên minh châu Âu đã nỗ lực nhiều hơn ASEAN trong việc thúc đẩy mối quan hệ đối tác chiến lược này. Khối này liên tục nhắc đến mong muốn này trong những năm gần đây, và khao khát đó càng lớn hơn khi các đối tác khác của EU (ví dụ, Australia, Israel và Ukraine) tỏ ra không quan tâm đến việc thiết lập các thỏa thuận như vậy. Nâng cấp lên thành quan hệ đối tác chiến lược là bước đi hợp lý trong bối cảnh Liên minh châu Âu là nhà tài trợ vốn phát triển cơ sở hạ tầng lớn nhất cho ASEAN và cũng là nhà viện trợ lớn nhất cho ASEAN.

Nhìn vào tuyên bố của đồng Chủ tịch, Quan hệ Đối tác Chiến lược ASEAN-EU ủng hộ vai trò trung tâm của ASEAN, một cấu trúc khu vực do ASEAN dẫn đầu và ‘Triển vọng ASEAN về Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương’. Cùng với việc không đề cập đến nhân quyền và dân chủ, quan hệ đối tác chiến lược giống như một sự tán thành các chuẩn mực và nguyên tắc của ASEAN, hơn là các mục tiêu và giá trị của EU.

Câu hỏi vẫn là liệu Liên minh châu Âu - trong tâm lý lo lắng phải bảo vệ chủ nghĩa đa phương bằng mọi giá - đã nhượng bộ quá nhiều hay bỏ qua các giá trị cốt lõi của mình khi theo đuổi chủ nghĩa thực dụng có nguyên tắc để đạt được một thỏa thuận chung.

Cũng có câu hỏi đặt ra là liệu sự ủng hộ của EU đối với tầm nhìn của ASEAN có mang lại kết quả như mong đợi ​​trong việc tăng cường an ninh và sức mạnh quốc phòng của EU ở Châu Á Thái Bình Dương hay không. Và liệu mối quan hệ đối tác chiến lược có giúp Liên minh Châu Âu chắc suất tham dự Hội nghị Cấp cao Đông Á và Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN Cộng?. Câu trả lời vẫn chưa rõ ràng.

Nhiều thách thức đang bủa vây mối quan hệ đối tác chiến lược liên khu vực này. Thứ nhất, Liên minh châu Âu và các quốc gia thành viên phải đảm bảo sự thống nhất trong quan hệ của từng nước riêng lẻ đối với ASEAN. Một số quốc gia thành viên EU đã có các chiến lược Châu Á-Thái Bình Dương hoặc Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương cho riêng mình, với các ưu tiên cụ thể về an ninh và thương mại cũng như cách tiếp cận ngoại giao riêng.

Thứ hai, Liên minh châu Âu cần đảm bảo sự nhất quán giữa quan hệ của EU với ASEAN và quan hệ của EU với từng nước thành viên ASEAN riêng lẻ. Liên minh châu Âu đã thông qua các lập trường đối với từng quốc gia ASEAN về các vấn đề cụ thể trái ngược với những gì mà EU đã cam kết với ASEAN, chẳng hạn như việc tạm thời thu hồi lại GSP đối với Campuchia do lo ngại về nhân quyền, xung đột với Indonesia và Malaysia về dầu cọ, và tạm dừng các cuộc đàm phán FTA với Malaysia, Thái Lan và Philippines.

Cuộc đảo chính ở Myanmar vừa qua cũng có thể ảnh hưởng đến các mối quan hệ trong tương lai. Các nhà lãnh đạo châu Âu đã nhanh chóng lên án cuộc đảo chính, nhưng cho đến nay vẫn chưa có hành động cụ thể nào được đưa ra. Về phía ASEAN, khối này đã đưa ra một tuyên bố cấp Chủ tịch, kêu gọi Myanmar ‘theo đuổi đối thoại, hòa giải và quay lại tình trạng bình thường’. Cách ASEAN và Liên minh châu Âu phản ứng với tình hình ở Myanmar trong thời gian tới sẽ có ý nghĩa quan trọng đối với quan hệ đối tác chiến lược giữa hai khối. Nếu bất hòa xảy ra, mối quan hệ hợp tác có thể bị dừng lại đột ngột; lấy ví dụ như năm 2009, các cuộc đàm phán FTA giữa Liên minh châu Âu và ASEAN bị đình trệ, một phần do không thống nhất trong cách ứng xử với Myanmar và vấn đề nhân quyền rối rắm của đất nước này.

Và cuối cùng, câu hỏi đặt ra là liệu mối quan hệ đối tác chiến lược mới sẽ bằng cách nào đó dung hòa sự can dự song phương và hợp tác đa phương, trong thời điểm Trung Quốc quyết đoán và một nước Mỹ dưới thời chính quyền mới xoay trục sang châu Á. Mãi cho đến gần đây, Liên minh châu Âu và ASEAN mới có thể tập hợp cùng nhau chống lại sự coi thường chủ nghĩa đa phương của Hoa Kỳ dưới thời cựu tổng thống Donald Trump và sự quyết đoán của Trung Quốc ở Biển Đông.

Trong tương lai, ASEAN và Liên minh châu Âu sẽ cần phải tìm ra sự thống nhất giữa các giá trị, lập trường khu vực và liên khu vực, cũng như lợi ích khác nhau giữa các quốc gia thành viên của họ. Hai khối sẽ phải nhất trí về cách giải quyết các vấn đề song phương và khu vực, cũng như cách tạo ra không gian cho quan hệ đối tác chiến lược mới trên các đấu trường khu vực, đa phương và đa biên.

Đại diện Cấp cao của EU về Chính sách Đối ngoại và An ninh Josep Borrell tuyên bố rằng ‘quan hệ đối tác EU-ASEAN không còn là xa xỉ mà là điều cần thiết’. Dường như giờ đây, Liên minh châu Âu đã hiểu được đầy đủ tầm quan trọng chiến lược của mối quan hệ với ASEAN. Tìm ra điểm chung và quản lý sự khác biệt giữa hai khối sẽ là chìa khóa để mang lại ý nghĩa và sự gắn kết cho quan hệ đối tác chiến lược mới được đúc kết giữa 2 bên.

Laura Allison-Reumann là thành viên cộng sự tại Trung tâm EU tại Singapore và thành viên nghiên cứu tại Đại học Melbourne.

Philomena Murray là Chủ tịch Jean Monnet (ad personam) và là Ủy viên Giáo sư Danh dự tại Trường Khoa học Xã hội và Chính trị, Đại học Melbourne. Cô cũng là Cộng tác viên Nghiên cứu tại Viện Đại học Liên Hợp Quốc về Nghiên cứu Hội nhập Khu vực So sánh, Bruges, và Nghiên cứu viên Tham quan tại Trinity College Dublin.

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: quan hệ đối tác chiến lược, can dự song phương, hợp tác đa phương, chủ nghĩa đa phương