Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Những ảnh hưởng của thương mại lên thị trường lao động luôn là đề tài tranh luận hấp dẫn giữa các nhà kinh tế và hoạch định chính sách. Các nghiên cứu thực nghiệm về chủ đề này đã đưa ra những kết quả trái chiều. Một số nghiên cứu cho rằng, thương mại làm tăng số lượng việc làm phi chính thức và tăng bất bình đẳng thu nhập. Trong khi số khác cho rằng, thương mại làm giảm tình trạng việc làm phi chính thức và thúc đẩy nâng cao điều kiện lao động. Một số nhà phê bình cũng cho rằng điều kiện lao động tại các nước đang phát triển vẫn rất thấp do sự phân bổ không đều những lợi ích từ tự do thương mại. Những quan ngại này càng trầm trọng hơn khi số lượng các Hiệp định Tự do Thương mại (FTA) trên thế giới tăng lên nhanh chóng từ những năm 2000. Để giải quyết vấn đề này, chính phủ các nước đã bắt đầu đính kèm những điều khoản lao động vào các FTA, nhằm đảm bảo duy trì một số tiêu chuẩn lao động cơ bản nhất định giữa các đối tác thương mại. Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), các điều khoản lao động phải có những chức năng sau: (i) Tạo ra những tiêu chuẩn về điều kiện làm việc tối thiểu (An toàn và Vệ sinh Lao động) và quy định đối với công việc (thời gian làm việc và mức lượng tối thiểu); (ii) Phác thảo những cơ chế để thúc đẩy việc áp dụng những tiêu chuẩn này; (iii) Tạo ra một khuôn khổ hợp tác và đối thoại về các vấn đề lao động cũng như giám sát vấn đề này. Các Tiêu chuẩn Lao động Cốt lõi của ILO (Quyền tự do hiệp hội và quyền thương lượng tập thể, xóa bỏ lao động cưỡng bức, lao động trẻ em và phân biệt đối xử tại nơi làm việc), thường được dùng làm cơ sở cho các điều khoản liên quan đến tiêu chuẩn lao động trong các FTA.

Việc đính kèm điều khoản lao động vào các Hiệp định Thương mại cũng gây ra những tranh luận trái chiều. Những người ủng hộ điều này cho rằng, các điều khoản lao động đóng vai trò như một hình thức phòng vệ chống lại những tác động tiêu cực tiềm tàng của thương mại tự do và cũng để ngăn các nước đang phát triển hạ thấp tiêu chuẩn lao động của họ, từ đó dẫn đến “một cuộc đua xuống đáy” để giành lợi thế so sánh. Ngược lại, những người phản đối thì cho rằng những điều khoản này mang bản chất của chủ nghĩa bảo hộ và có lợi cho các nước đã phát triển, khi áp đặt những tiêu chuẩn lao động phi thực tế lên các nước đang phát triển để ngăn họ tận dụng lợi thế cạnh tranh từ nguồn lao động giá rẽ.

Kết quả từ các cuộc khảo sát quy mô lớn cho thấy việc đính kèm các điều khoản lao động vào FTA vẫn chưa tạo tác động tích cực lên tiêu chuẩn lao động. Một số nghiên cứu phát hiện rằng mặc dù không có mối liên hệ ý nghĩa về mặt thông kê giữa các điều khoản lao động và kết quả của thị trường lao động, nhưng sự hiện diện của chúng có vẻ như không gây ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động thương mại. Mặc dù không có sự nhất trí về độ hiệu quả của những điều khoản lao động đối với việc cải thiện tiêu chuẩn lao động, nhưng những điều khoản này đang trở nên khá phổ biến trong các FTA gần đây (Hơn 80% FTA có hiệu lực từ 2013 đã đính kèm những điều khoản về lao động). Các điều khoản lao động cũng không còn giới hạn trong những thỏa thuận mà đối tác thương mại là các nước đã phát triển. Hiện tại, có hơn một phần tư số lượng các hiệp định thương mại chứa điều khoản về lao động được ký kết giữa các nước đang phát triển.

Mặc dù không có sự nhất trí rõ ràng về việc liệu các điều khoản lao động trong FTA có ảnh hưởng đến tiêu chuẩn lao động, nhưng có thể tồn tại một lý do để đưa chúng vào các hiệp định. FTA với các điều khoản lao động có khả năng kích thích quá trình cải cách luật lao động vả phát huy Công ước ILO giữa các nước thành viên.

Việt Nam, một quốc gia bị đánh giá kém ở cấp độ quốc tế về tiêu chuẩn lao động và điều kiện lao động, vừa mới ký kết và phê chuẩn hai FTA có chứa những điều khoản về lao động – Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ Xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) vao tháng 11/2018 và Hiệp định Tự do Thương mại Việt Nam – Châu Âu (EVFTA) vào tháng 7/2020. Theo cả hai hiệp định này, các bên tham gia ký kết phải đảm bảo các quyền lao động, bằng cách tái khẳng định cam kết của họ đối với Tuyên bố của ILO về các Nguyên tắc và Quyền Lao động Cơ bản và bốn Tiêu chuẩn Lao động Cốt lõi của ILO. Theo CPTPP, một Hội đồng Lao động bao gồm các đại diện chính phủ cấp cao do mỗi nước thành viên chỉ định, được lập ra để giám sát toàn bộ những vấn đề liên quan đến chương lao động của hiệp định và đảm bảo việc thực thi các điều khoản này. EVFTA cũng vạch ra những cơ chế giám sát và rà soát tương tự trong chương về “Thương mại và Phát triển Bền vững”. Sự hợp tác giữa các nước thành viên là một công cụ quan trọng để giải quyết tranh chấp trong những hiệp định thương mại này. Một điều quan trọng cần lưu ý là phạm vi của các điều khoản lao động trong các FTA này chỉ giới hạn trong những vấn đề liên quan đến thương mại và đầu tư giữa các nước thành viên. Chúng không hướng đến quy định quan hệ lao động tổng thể giữa các nước. Tuy vậy, các điều khoản lao động vẫn có khả năng tác động đến luật lao động ở cấp quốc gia.

Việc tham gia vào các FTA này mang lại cho Việt Nam một số cơ hội cũng như thách thức. Về mặt cơ hội, thông qua CPTPP, hàng xuất khẩu của Việt Nam có thể tiếp cận những thị trường mới như Canada, Mexico và Peru, những nước mà họ hiện không có bất kỳ hiệp định thương mại nào. CPTPP cũng được kỳ vọng tạo ra 20,000 – 26,000 việc làm trung bình mỗi năm cho Việt Nam. Ngược lại, một số thách thức lớn đối với Việt Nam là phải tìm cách cải thiện nhận thức toàn cầu về mức độ tiêu chuẩn lao động thấp trong nước và tạo ra những thay đổi cần thiết trong luật lao động nội địa để phù hợp hơn với các tiêu chuẩn quốc tế. Ở góc độ nào đó, những thách thức này cũng có thể được xem là cơ hội để Việt Nam hiện đại hóa luật lao động của mình và thúc đẩy những cải tiến trong tiêu chuẩn lao động.

Việt Nam đã thực hiện một bước đi quan trọng về vấn đề này, với Bộ luật Lao động mới năm 2019, theo đó, công nhận quyền của người lao động được thành lập các công đoàn độc lập và tham gia vào thương lượng tập thể. Việt Nam cũng đã phê chuẩn Công ước tương ứng của ILO về thương lượng tập thể, một trong những Tiêu chuẩn Lao động Cốt lỗi của ILO. Đây là một bước thay đổi lớn từ mô hình tổ chức công đoàn truyền thống ở Việt Nam từ xưa đến nay, khi mà tất cả các tổ chức công đoàn buộc phải trực thuộc Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam (VGCL), hoạt động dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản và là trung tâm công đoàn quốc gia duy nhất của Việt Nam. Việt Nam cũng đã phê chuẩn một Công ước cơ bản khác của ILO về xóa bỏ lao động cưỡng bức vào tháng 6 năm 2020.

Mặc dù những thay đổi này chỉ mới diễn ra và ảnh hưởng thực sự của chúng vẫn chưa rõ, chúng chắc chắn là một bước đi theo hướng tiến bộ và thể hiện cam kết của Việt Nam trong việc tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế theo yêu cầu của Điều khoản Lao động trong các FTA của Việt Nam. Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam từng phải nhận nhiều chỉ trích vì hoạt động kém hiệu quả trong việc bảo vệ quyền lợi của người lao động. Các công đoàn độc lập mới có thể truyền đạt mối quan tâm của người lao động một cách hiệu quả hơn và giúp giảm thiểu các cuộc đình công đang gia tăng trong các ngành sản xuất xuất khẩu ở Việt Nam.

Malaysia đã ký kết CPTPP nhưng chưa phê chuẩn hiệp định này. Là một quốc gia chuyên xuất khẩu dầu cọ, nhựa và đồ điện tử, nước này kỳ vọng sẽ hưởng lợi từ CPTPP thông qua cơ hội mở rộng tại các thị trường nước ngoài như Canada, Peru và Mexico. Cũng như Việt Nam, luật lao động nội địa của Malaysia hiện chưa tương xứng với các tiêu chuẩn quốc tế. Họ đã bắt đầu các quá trình cải cách cần thiết để điều chỉnh luật của mình phù hợp với các yêu cầu của CPTPP. Để tương xứng với các tiêu chuẩn quốc tế, Malaysia cần thực hiện một số điều chỉnh trong hệ thống luật, liên quan đến các quyền tự do hiệp hội, xóa bỏ lao động cưỡng bức, lao động trẻ em và phân biệt đối xử tại nơi làm việc. Đề xuất về luật chống phân biệt đối xử đã được trình ra, và những biện pháp tương tự cho các lĩnh vực khác dự kiến cũng sẽ xuất hiện. Malaysia chưa phê chuẩn hai Công ước Cơ bản của ILO về tự do hiệp hội và phân biệt đối xử trong công việc. Họ cũng phản đối công ước về xóa bỏ lao động cưỡng bức. Mặc dù việc phê chuẩn các công ước cơ bản của ILO không phải là bắt buộc theo hiệp định CPTPP, nhưng các thành viên cần tuân thủ Tuyên bố năm 1998 về bảo vệ các quyền cơ bản của người lao động. Dù vậy, Malaysia đang thể hiện cam kết ngày càng tăng đối với các mục tiêu của ILO về bảo vệ quyền của người lao động. Mặc dù vẫn chưa biết khi nào CPTPP sẽ được Malaysia phê chuẩn, nhưng những điều khoản lao động của CPTPP đã dẫn đến một quá trình cải cách trong nước, và dự kiến sẽ có lợi cho người lao động về lâu dài.

Trong cả hai trường hợp của Việt Nam và Malaysia, sự hiện diện của điều khoản lao động trong các hiệp định thương mại đã đã thúc đẩy chính phủ các nước sửa đổi luật lao động ở cấp quốc gia. Trong trường hợp của Việt Nam, nó thậm chí đã dẫn đến việc phê chuẩn các công ước cơ bản của ILO. Xếp hạng của Chỉ số Quyền toàn cầu ITUC (Global Rights Index) năm 2020 về quyền của người lao động ở Malaysia và Việt Nam là 4 điểm (trong thang đo từ 1 đến 5+, 5+ là mức tệ nhất). Chỉ số này sử dụng 97 tiêu chí, trong đó có những tiêu chí liên quan đến vấn đề cải cách mà bài viết đề cập ở trên. Do đó, những thay đổi về luật pháp ở cấp quốc gia và việc phê chuẩn các Công ước ILO liên quan có thể là những bước khởi đầu quan trọng nhằm cải thiện điều kiện lao động ở các quốc gia này.Các hiệp định thương mại có điều khoản lao động đang ngày càng trở nên phổ biến. Tỷ trọng của các hiệp định loại này trong tổng số các hiệp định đã tăng từ 7,3% vào năm 1995 lên thành 28,8% vào năm 2016. Điều này cho thấy các điều khoản lao động đang nhanh chóng trở thành một lựa chọn chính sách, khi bàn về việc đảm bảo tuân thủ các tiêu chuẩn lao động trong lĩnh vực thương mại. Do đó, chúng có thể sẽ có một vị trí quan trọng trong các hiệp định thương mại tương lai.

Nguồn: Orf Online

Từ khóa: Hiệp định tự do thương mại, luật lao động, công đoàn độc lập, CPTPP, EVFTA, quyền tự do hiệp hội