Danh xưng ‘quốc gia đang phát triển’ trong WTO mang lại rất ít quyền lợi cho Trung Quốc

trungquoc1312

Vấn đề Trung Quốc là nước ‘đang phát triển’ hay ‘phát triển’ trong khuôn khổ Tổ chức thương mại thế giới (WTO) được Tổng thống Mỹ Donald Trump hết sức quan tâm. Tháng 7/2019, ông Trump đã châm ngòi một chiến tuyến mới trong cuộc chiến thương mại Mỹ-Trung bằng một đoạn tweet: các quốc gia giàu có nhất thế giới đang đóng giả thành các quốc gia đang phát triển, để có được đối xử đặc biệt. Theo như Trump, các nước trên đang ‘lừa gạt’ mọi người. Vì vậy, ông đã chỉ đạo Đại diện Thương mại Mỹ Robert Lighthizer “sử dụng mọi phương tiện sẵn có để tạo ra thay đổi” tại WTO.

Australia cũng về phe Mỹ. Lúc viếng thăm Mỹ, Thủ tướng Australia Scott Morrison gọi Trung Quốc là một “nền kinh tế phát triển mới”. Ông Morrison đã ủng hộ Tổng thống Trump bằng cách phát biểu rằng “rõ ràng, khi các nước tiến bộ và phát triển lên, nghĩa vụ và quy tắc áp dụng cho các nước đó cũng phải thay đổi theo.”

Trung Quốc phản đối lập luận đó. Vào tháng 4/2019, người phát ngôn Bộ thương mại Trung Quốc Gao Feng phát biểu: “lập trường của Trung Quốc đối với việc cải tổ WTO luôn rất rõ ràng. Trung Quốc là nước đang phát triển lớn nhất thế giới”.

Tranh cãi giữa hai phía sẽ mang lại mối nguy hiểm gì? Trên thực tế, gần như không có gì. Những đòi hỏi của Trump và Morrison cho dù được đáp ứng cũng sẽ tạo ra rất ít sự thay đổi.

Tại WTO, các nước đang phát triển được hưởng các “đối xử đặc biệt và khác biệt” trong 155 nguyên tắc. Nhưng không một nguyên tắc nào trong số trên định nghĩa thế nào là một “quốc gia đang phát triển”. Thay vào đó, mỗi nước thành viên có thể “tự đề cử” danh xưng cho mình, phụ thuộc vào các thách thức từ những nước thành viên khác.

Được công nhận là một quốc gia đang phát triển là một trong ba yêu cầu chính mà Trung Quốc khăng khăng muốn đạt được khi đàm phán gia nhập WTO vào năm 2001. Yêu cầu trên bị phản đối. Một số nước lập luận rằng, Trung Quốc không thể được xem là quốc gia đang phát triển vì có “quy mô lớn, tốc độ tăng trưởng nhanh, và nền kinh tế đang trong quá trình chuyển đổi”.

Để giải quyết tình huống, WTO đã áp dụng cái gọi là “cách tiếp cận thực dụng”, nghĩa là Trung Quốc hầu như không nhận được bất kỳ ưu đãi đặc biệt nào mà thông thường được dành cho một quốc gia đang phát triển. Ví dụ, theo Vòng Uruguay về giảm thuế quan cho các quốc gia đang phát triển đã là thành viên WTO, Trung Quốc sẽ chỉ phải cắt giảm thuế quan công nghiệp trung bình từ 42.7% xuống còn 31.4%. Tuy nhiên, thay vào đó, Trung Quốc đã đồng ý cắt giảm mức thuế quan công nghiệp trung bình của mình xuống còn 9.5%.

Tương tự, Trung Quốc đồng ý cắt giảm thuế quan nông nghiệp từ 54% xuống còn 15.1%, thay vì mức 37.9% - yêu cầu tối thiểu theo quy định của WTO. Các mức cắt giảm trên khiến cho các cam kết của Trung Quốc trở nên ngang hàng với các cam kết của các quốc gia phát triển.

Thậm chí ở một số lĩnh vực, cam kết của Trung Quốc còn vượt xa cam kết của các nước phát triển. Lấy ví dụ, Trung Quốc đồng ý xóa bỏ mọi trợ cấp xuất khẩu đối với hàng hóa nông nghiệp, trong khi các nước phát triển chỉ làm việc này 14 năm sau đó. Trung Quốc cũng đã xóa bỏ mọi loại thuế xuất khẩu, trong khi WTO vẫn cho phép các nước áp dụng và nhiều nước vẫn đang sử dụng rộng rãi công cụ này. Nhiều cam kết của Trung Quốc tại WTO chỉ áp dụng cho riêng Trung Quốc, hoặc trong nhiều trường hợp, quy tắc chung đã được sửa đổi để tăng nghĩa vụ hoặc giảm bớt quyền lợi cho Trung Quốc.

Trái ngược với những gì chúng ta nhìn thấy, Trung Quốc hầu như không nhận được bất kỳ lợi ích nào vốn được dành cho các quốc gia đang phát triển trong WTO, ngoại trừ việc được sử dụng danh xưng “quốc gia đang phát triển”.

Sau khi gia nhập WTO, Trung Quốc đã hành động như một thành viên của nhóm các quốc gia đang phát triển và tích cực thúc đẩy cho lợi ích chung của nhóm. Năm 2003, Trung Quốc cùng với Ấn Độ và Brazil đã thúc đẩy các nước phát triển cải cách chính sách thương mại nông nghiệp, đồng thời kêu gọi giữ lại độ linh hoạt cho các nước đang phát triển, một bước đi mà cho đến nay vẫn chưa đạt được thành công.

Cùng lúc đó, bản thân Trung Quốc lại được hưởng rất ít đối xử ưu đãi, một phần bởi vì Trung Quốc né tránh việc đó, một phần vì hầu hết các lợi ích có thể áp dụng cho Trung Quốc đều đã hết hạn. Một số điều khoản ưu đãi lại chủ yếu dựa trên sự tự nguyện của quốc gia đưa ra ưu đãi. Một số điều khoản ưu đãi khác dành cho các nước đang phát triển lại không thể áp dụng cho các nước đang phát triển với thị phần xuất khẩu lớn. Đôi khi, Trung Quốc chủ động bỏ qua một số quyền lợi quan trọng, chẳng hạn như không yêu cầu hỗ trợ kỹ thuật theo Hiệp định Tạo thuận lợi Thương mại của WTO.

Ở một số vấn đề khác, quy mô lớn của Trung Quốc đã khiến nước này khó điều chỉnh yêu cầu của mình cho ăn khớp với cách xử lý của quốc gia đang phát triển. Lấy ví dụ, đàm phán về trợ cấp đánh bắt cá sẽ không thể tiến triển nếu không có các cam kết quan trọng từ Trung Quốc, bởi vì Trung Quốc là một trong những nước trợ cấp lớn nhất thế giới.

Trong một bài tham luận về vấn đề cải cách WTO, Trung Quốc cho biết nước này “sẽ không bao giờ đồng ý từ bỏ quyền được hưởng các đối xử đặc biệt và khác biệt như là một nước đang phát triển”. Đồng thời, Trung Quốc “sẵn sàng theo đuổi các cam kết tương xứng với trình độ phát triển và năng lực kinh tế của mình”. Trình độ phát triển của Trung Quốc vẫn còn kém xa các nước phát triển truyền thống khác. Tính theo phương pháp ngang giá sức mua, tiêu chuẩn sống của Trung Quốc chỉ mới bằng 1/3 tiêu chuẩn sống của Mỹ.

Mặc dù danh xưng quốc gia đang phát triển trên thực tế không mang lại nhiều lợi ích cho Trung Quốc trong WTO, nước này vẫn tận dụng danh xưng đó một cách hiệu quả theo những cách khác nhau, giúp Trung Quốc có cơ hội để đạt được những lợi thế đáng kể trong các tổ chức quốc tế khác, chẳng hạn như Liên minh Bưu chính Thế giới.

Việc xếp Trung Quốc vào nhóm các quốc gia đang phát triển theo đúng nguyện vọng của Trung Quốc sẽ không gây thiệt hại gì nhiều cho các quốc gia còn lại. Ngay cả khi Tổng thống Trump và Morrison đạt được những gì họ mong muốn, họ sẽ sớm nhận ra rằng mọi chuyện không có gì thay đổi.

Tác giả: Henry Gao – Phó giáo sư Luật tại Đại học Quản lý Singapore; Weihuan Zhou – giảng viên cao cấp và thành viên của Trung tâm Herbert Smith Freehills CIBEL, khoa Luật, Đại học UNSW Sydney.

(*) Bài viết thể hiện quan điểm của tác giả, không phản ánh quan điểm của website hoinhap.org.vn

Nguồn: East Asia Forum

Nguồn: Quốc gia đang phát triển, Trung Quốc, WTO

Từ khóa: danh xưng, quốc gia đang phát triển, WTO, quyền lợi, Trung Quốc