Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Định hình CBAM

Trước bài viết này một vài tuần, Financial Times đã có một bài viết đặc biệt đề cập đến vấn đề kỹ thuật đo lường khí thải phức tạp trong Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của EU (CBAM).

Trong tương lai gần, khả năng đàm phán đa phương để thống nhất một mức giá carbon áp dụng trên toàn thế giới sẽ là gần như không thể. Các Chính phủ thậm chí không thể thống nhất về cơ quan nào sẽ tiến hành đàm phán (Tổ chức Thương mại Thế giới là quá cứng nhắc, OECD là câu lạc bộ của các nước giàu, còn Liên Hợp Quốc…. vẫn là Liên Hợp Quốc). Những người thuộc sáng kiến Khung Villars đang nỗ lực tạo ra các cuộc đối thoại chính thức ngiêm túc về khí hậu và thương mại, nhưng đó vẫn là một dự án dài hạn.

Trong bối cảnh đó, CBAM ra đời như một giải pháp tạm thời. Từ ngày 1 tháng 10 năm 2023, các công ty nhập khẩu 6 sản phẩm thuộc diện quản lý của CBAM vào EU đã phải bắt đầu báo cáo dấu chân carbon và giá phát thải, mức thuế thực tế được áp dụng từ tháng 1 năm 2026.

Một trong những câu hỏi cơ bản nhất vẫn chưa được giải quyết: làm thế nào để tính toán lượng khí thải để đưa vào cơ chế thuế của CBAM. Có nhiều cách khác nhau để đo lường khí thải: khí thải được đo lường bởi cấp sản phẩm, cấp nhà máy, cấp công ty hoặc cấp quốc gia, sử dụng lượng khí thải trực tiếp hay khí thải giản tiếp,…

Nhóm nghiên cứu Minh bạch khí thải Vật liệu của Đại học Columbia (viết tắt là COMET) đã thực hiện một nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề này và phát hiện ra rằng ngay cả trong cùng một ngành công nghiệp (thép), mức độ phát thải carbon cũng có thể khác biệt đáng kể. Một nghiên cứu xuất sắc khác từ năm 2022 đã phân tích ba phương pháp tính toán khí thải carbon phổ biến, gồm: Hướng dẫn của Ủy ban liên Chính phủ về biến đổi khí hậu, phương pháp này được thiết kế cho các chính phủ, Nghị định thư của GHG, phương pháp này được phát triển cho các công ty, Hệ thống thương mại khí thải Liên minh Châu Âu (EU ETS), được áp dụng cho CBAM.

Ba phương pháp trên cho ra các kết quả khác nhau. Bài nghiên cứu đưa ra kết luận rằng: “Dựa vào hàng loạt hệ thống tính toán carbon khác nhau để ngăn chặn rò rỉ carbon sẽ gây ra khó khăn nghiêm trọng trong việc so sánh trực tiếp, tạo vỏ bọc tiềm tàng cho động cơ bảo hộ mậu dịch và gieo mầm cho tranh chấp thương mại.’

CBAM nhiều khả năng sẽ bị thách thức trước WTO. Ngay cả khi các luật sư tài giỏi của EU đã biện hộ thành công trên nguyên tắc, CBAM vẫn có thể bị tuyên bố bất hợp pháp nếu việc thực thi trên thực tế là không công bằng.

Và tất cả điều đó mới chỉ là nói đến các kẽ hở của hệ thống, chưa tính đến gian lận trắng trợn như vụ việc Dieselgate. Bây giờ hãy tưởng tượng các doanh nghiệp có lượng khí thải lớn trên toàn thế giới cố gắng gian lận các phép đo, và nghĩ đến bê bối “Carbongate” khủng khiếp sẽ xảy ra.

Ai sẽ đặt ra quy định?

Việc đo lường khí thải hoàn toàn nằm trong danh sách “những thứ lẽ ra chúng ta đã phải thống nhất cách thức từ lâu rồi”. Rất nhiều tổ chức khác nhau đang nỗ lực trong lĩnh vực này (OECD là một trong những tổ chức tiên tiến nhất), nhưng vẫn chưa có một tiêu chuẩn quốc tế nào thống nhất được đưa ra.

Bất kỳ ai muốn bán hàng hóa có lượng khí thải cao vào EU sẽ phải tính toán lượng khí thải theo phương pháp của khối, bất kể họ có sử dụng phương pháp đó cho mục đích trong nước hay không. Hiện tại, EU cho phép các công ty báo cáo theo ba phương pháp khác nhau, nhưng đến cuối năm 2024, chỉ còn phương pháp riêng của EU mới được phép sử dụng. Ở một mức độ nào đó trên thực tế, phương thức này sẽ trở thành tiêu chuẩn quốc tế và các Chính phủ muốn giúp các công ty của họ tránh thuế (ví dụ như Vương quốc Anh và Thổ Nhĩ Kỳ) đang lên kế hoạch giới thiệu các biện pháp biên giới riêng và có động lực mạnh mẽ để hài hòa với giá carbon của EU.

Những độc giả quen thuộc với chuyên mục Bí Mật Thương Mại sẽ nhận ra ngay chúng ta đang quay trở lại “Hiệu ứng Brussels”, nơi các tiêu chuẩn của EU được biết đến rộng rãi ở nước ngoài do nhu cầu tiếp cận thị trường Châu Âu. Mặc dù phương pháp đo lường carbon của EU có thể không phải là hệ thống tốt nhất – báo cáo Comet cho rằng nó có một số lỗ hổng – nhưng giống như Quy định chung về bảo vệ dữ liệu (GDPR), đây là hệ thống duy nhất có động lực mạnh mẽ để các quốc gia khác áp dụng.

Dù Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ có cách riêng để đo lường khí nhà kính nhưng do thiếu giá carbon quốc gia, họ không có cơ chế thực sự để áp dụng cách đo lường này ra nước ngoài. Như một câu thành ngữ ở Washington nói, ‘Bạn không tham gia trò chơi, bạn không được đặt ra luật’. Ngược lại, ở Brussels, câu tương tự sẽ là ‘Người vắng mặt luôn sai’. Điều này cho thấy, so với hệ thống carbon mạnh mẽ của EU, Mỹ gặp khó khăn hơn trong việc áp dụng các tiêu chuẩn môi trường ra quốc tế.

Những điều đã biết

Một số các nhà kinh tế tại Ngân hàng Thanh toán Quốc tế đã lưu ý rằng việc Mỹ cố gắng tách rời tương quan với Trung Quốc có thể khiến các quốc gia khác can thiệp với ảo tưởng về việc cắt đứt chuỗi cung ứng. Mexico là một ví dụ như vậy. Nhìn vào các con số tăng vọt trong xuất khẩu xe hơi và linh kiện xe hơi của Trung quốc sang Mexico, có thể hiểu tại sao các nhà lập pháp Mỹ lo ngại vấn đề này.

Nguồn: Financial Times

Từ khóa: phương pháp, đo lường khí thải carbon, CBAM