ASEAN và những thách thức phía trước

surin-pitsuwan-4

Nguyên Tổng thư ký ASEAN ông Surin Pitsuwan đã đưa ra một số quan điểm cá nhân về những thay đổi cần thiết để xây dựng và phát triển ASEAN nhân dịp kỷ niệm 50 năm thành lập.

Ông Pitsuwan cho rằng ASEAN hoàn toàn có thể tự hào về những thành tựu của mình. ASEAN phát triển trên nền tảng vững chắc của một khu vực rộng lớn, đóng vai trò như một cơ chế tham vấn, hòa giải nhằm hạn chế các xung đột có thể xảy ra. Thông qua ASEAN, các cường quốc có mối quan tâm đến ổn định và hòa bình trong khu vực có thể tham gia thảo luận và đối thoại.

Dân số ASEAN hiện nay khoảng 620 triệu dân, hơn phân nửa trong đó thuộc tầng lớp trung lưu, tổng GDP vào khoảng 2,5 nghìn tỷ USD với sức mua ngày càng tăng. Các nước thành viên vừa tham gia vào các mạng lưới sản xuất ở nhiều ngành công nghiệp khắp nơi trên thế giới, vừa trở thành thị trường béo bở cho các sản phẩm hàng tiêu dùng. Tổng khối lượng thương mại hiện nay của ASEAN đã đạt 2,6 nghìn tỷ USD trong đó đầu tư trực tiếp nước ngoài vào khoảng 130-150 tỷ USD mỗi năm.

ASEAN sẽ tiếp tục phấn đấu hội nhập sâu hơn thông qua các mục tiêu chính trị, kinh tế, xã hội và văn hoá của Cộng đồng ASEAN, để đạt được những mục tiêu đó ASEAN chắc chắn sẽ phải đối mặt với những áp lực mới bởi sự thay đổi ở khu vực và toàn cầu.

Liệu ASEAN có đủ năng lực và sẵn sàng đóng vai trò lớn hơn hay không?

Để đối phó với những căng thẳng và áp lực mới, ASEAN cần phải nâng cao năng lực, tổ chức lại quy trình làm việc, quy trình ra quyết định và phải đổi mới tư duy thụ động suốt 50 năm qua theo hướng chủ động chuyên nghiệp.

Khác hẳn 50 năm qua, hiện nay trên thế giới có một làn sóng ngày càng tăng chống lại toàn cầu hóa và chủ nghĩa đa phương. Trong quá khứ, các nền kinh tế mới nổi lên đã chống lại toàn cầu hóa vì lo ngại sự thống trị và phụ thuộc vào các nước phát triển. Nhưng theo thời gian, các quốc gia ASEAN đã học cách thích ứng và tìm được cách tận dụng những cơ hội từ toàn cầu hóa, dưới hình thức mở cửa thương mại, mở cửa đầu tư, di dời sản xuất, chuyển giao công nghệ hiệu quả và phát triển nguồn nhân lực.

Gần đây, mặc dù thế giới đã nỗ lực để thiết lập lại luật chơi, thế nhưng các nước phương Tây vẫn đang rút khỏi các cam kết thương mại cũng như các khoản đầu tư ra nước ngoài. Chúng ta có thể thấy xu hướng bảo hộ đang tăng lên và nhấn mạnh vào tư tưởng "nước của tôi là trên hết". Những xu hướng này có khả năng gây hại đến cách tiếp cận ASEAN trong việc chào đón và hỗ trợ thương mại, đầu tư nước ngoài. Khu vực FDI dường như thu hẹp lại, thị trường đang có dấu hiệu mệt mỏi đối với hàng hóa nước ngoài và sự thiện chí đối với ASEAN dường như đã đạt đến giới hạn.

ASEAN hoàn toàn có thể nhận thấy rằng mình đang bị kẹt giữa hai đầu tàu kinh tế thế giới của Hoa Kỳ và Trung Quốc. Hiện nay có một dấu hiệu không thể nào nhầm lẫn được từ Hoa Kỳ rằng các quy tắc đã thay đổi và ưu tiên sẽ được dành cho các giao dịch song phương. Các cường quốc cũng sẽ lựa chọn tham gia với toàn khối ASEAN, hoặc với từng quốc gia thành viên riêng lẻ. Đây sẽ là một thách thức to lớn thậm chí là sống còn của ASEAN trong tương lai.

Những năm trước khi Hoa Kỳ thay đổi, một Trung Quốc quyết đoán hơn đã làm lung lay cơ sở cho rằng ASEAN luôn thống nhất về quan hệ đối ngoại. Vào cuối những năm 90 và đầu những năm 2000, Trung Quốc đã tranh thủ sự tin tưởng và thiện chí của ASEAN và ASEAN đã chào đón một Trung Quốc ôn hòa. Các tranh chấp về biển đông với một số nước thành viên ASEAN được giữ kín và quan hệ kinh tế ASEAN – Trung Quốc phát triển nhanh chóng.

Trung Quốc đã trở thành nền kinh tế lớn thứ hai trên thế giới và tất cả các nước ASEAN đều phụ thuộc vào thị trường Trung Quốc. Trung Quốc đã thay thế Liên minh châu Âu, Nhật Bản và Mỹ, trở thành đối tác thương mại lớn nhất của khối ASEAN. Cách thức làm việc của ASEAN đã bị thay đổi và sự đoàn kết truyền thống đã bị phá hoại. Với sự thay đổi toàn cầu nhanh chóng này, ASEAN phải đối mặt với sự cạnh tranh khốc liệt từ các nền kinh tế mới nổi khác. Ấn Độ, Trung Quốc, các nước ở Châu Phi và khu vực Mỹ Latin đã rút bớt đầu tư ra khỏi khu vực này trong vài năm qua và xu hướng này sẽ tiếp tục.

ASEAN phải làm gì để đối mặt và vượt qua những thách thức này?

Trước hết và quan trọng nhất, ASEAN phải thể hiện cam kết mà các nước thành viên đã thống nhất. ASEAN tự hào đã tạo ra Hiến chương ASEAN năm 2007 và các kế hoạch thành lập Cộng đồng ASEAN. Điều còn thiếu là ý chí nhằm thực hiện những cam kết đó ở cấp độ quốc gia. Trong quá khứ, chúng ta từng thỏa hiệp. Việc trì hoãn và trốn tránh trách nhiệm sẽ không có tác dụng, thế giới muốn chúng ta thực hiện những lời hứa.

Trong ba trụ cột, điều khó khăn nhất là hội nhập kinh tế và làm cho ASEAN trở thành một điểm đến hấp dẫn đầu tư trong khuôn khổ của Cộng đồng Kinh tế ASEAN. Sự kết nối là rất quan trọng và ASEAN đã bắt tay vào một Kế hoạch nhằm tạo thuận lợi cho việc vận chuyển hàng hoá và thể nhân ở khu vực Đông Nam Á. Khi nhu cầu về tài chính tăng lên, ASEAN sẽ phải huy động các nguồn lực của mình.

Tổng dự trữ ngoại hối của tất cả các nước thành viên ASEAN (hơn 1 nghìn tỷ USD) có thể được sử dụng sáng tạo hơn. Nếu các quốc gia thành viên muốn thể hiện sự cam kết của họ đối với Cộng đồng ASEAN, các nước có thể dùng 10% tổng dự trữ chung để bù vào nguồn thiếu hụt của Kế hoạch Kết nối. Các thức thực hiện là mỗi nước đưa một phần dự trữ ngoại hối của mình vào quỹ tín thác do Ngân hàng Phát triển Châu Á quản lý, quỹ này sẽ cho tài trợ cho Kế hoạch Kết nối dưới hình thức cho vay ưu đãi. Như vậy, ASEAN sẽ ít phụ thuộc hơn vào các nguồn tài trợ bên ngoài để kết nối và phát triển cơ sở hạ tầng.

ASEAN cũng cần phải đấu tranh với các làn sóng chống lại toàn cầu hóa và chủ nghĩa đa phương đang gia tăng ngày càng mạnh mẽ. Nếu không, ASEAN chỉ có thể dựa vào chính mình. Đó là lý do tại sao chúng ta cần mở rộng hội nhập kinh tế với các nền kinh tế lớn khác, ưu tiên đặc biệt với những nước gần chúng ta về mặt địa lý và quan trọng cho sự thành công và tồn tại của ASEAN. Hiệp định Quan hệ đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) với 6 đối tác thương mại khu vực là Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Australia và New Zealand phải nhanh chóng kết thúc đàm phán. Hiện RCEP đang thảo luận về việc chuyển các hiệp định thương mại song phương riêng giữa ASEAN với từng nước trên thành một hiệp định thương mại chung nhất. Không có thời gian cho trì hoãn hay trốn tránh vì đây là vấn đề sống còn.

Đoàn kết trong ASEAN là một nhu cầu vô cùng cấp bách. Từ các vấn đề chiến lược về an ninh cho đến đàm phán thương mại hoặc các vấn đề khác được đem ra đám phán trọng hội nghị toàn cầu, ASEAN phải thể hiện vị thế chung và cứng rắn của khối. Nếu không thể có được một lập trường chung, ASEAN sẽ thua các nước lớn. Hậu quả có thể là ASEAN sẽ mất tất cả sự tín nhiệm mà họ đã cố gắng xây dựng trong năm thập kỷ qua. ASEAN cần có phản ứng thống nhất đối với vô số vấn đề thách thức về toàn cầu hóa.

ASEAN cũng nên xem xét lại định nghĩa về "an ninh và lợi ích chiến lược của ASEAN" và mở rộng nó để phản ánh những thay đổi trên toàn cầu. ASEAN đã đóng vai trò lãnh đạo quan trọng trong các cuộc tham vấn trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Hội nghị thượng đỉnh Đông Á (EAS) vào năm 2005, với ASEAN và sáu thành viên tham gia, được coi là "nền tảng chính trị, an ninh và chiến lược trong khu vực".

Năm 2010, Hoa Kỳ và Nga đã được gia nhập vào EAS nhưng không có sự tham dự của EU vì "không có ý nghĩa về mặt địa lý cũng như năng lực hay thực sự mong muốn tham gia". Tuy nhiên thực tế cho thấy EU đã và đang là đối tác chính trong thương mại và đầu tư vào ASEAN trong nhiều năm qua. Có lẽ ASEAN nên xem xét lại vấn đề kết nạp EU vào EAS.

Cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng, theo điều lệ của ASEAN, đây là một tổ chức của nhân dân, tuân thủ các nguyên tắc dân chủ và tôn trọng nhân quyền. Mỗi quốc gia có quá trình phát triển và chuyển đổi riêng, người dân từ mọi tầng lớp trong xã hội của họ sẽ mong muốn tham gia và đóng góp nhiều hơn cho khu vực này trong tương lai.

Sớm hay muộn, người dân sẽ biết rằng quốc gia nào thực sự hưởng lợi trong ASEAN và để các quốc gia thành viên được hưởng lợi nhiều hơn, họ sẽ tiến hành cải cách trong chính trị và kinh tế. Nếu không có những cải cách như vậy, sự bất bình đẳng giữa các quốc gia thành viên sẽ vẫn còn. Điều này sẽ dẫn đến nhu cầu thay đổi và cải cách ở cấp quốc gia, một hệ thống dân chủ, cởi mở hơn và tốt hơn. Tuy nhiên, nhiều quốc gia thành viên ASEAN vẫn chưa tích cực thay đổi vấn đề này.

Thành quả mà ASEAN đạt được trong vòng 50 năm qua là không thể phủ nhận song ASEAN cần phải làm nhiều việc hơn nữa. Trong tương lai, ASEAN sẽ đòi hỏi sự tham gia tích cực và đóng góp đúng nghĩa của tất cả mọi người. Kể từ khi ra đời, ASEAN đã là sản phẩm của một "ý chí tập thể" và là một khát vọng chung của người dân. Đó thực sự là một tiến trình dân chủ, các thế hệ tiếp theo của ASEAN không đi lệch khỏi con đường này.

Myanmar là một sự đầu tư trong tương lai của ASEAN

Myanmar đã có 20 năm là thành viên của ASEAN trong lịch sử 50 năm tồn tại của ASEAN. Khi Myanmar được kết nạp vào ASEAN tại Kuala Lumpur vào tháng 7 năm 1997, cuộc khủng hoảng tài chính ở Châu Á đã bắt đầu. Quyết định của ông Mahathir Mohamad chào đón quốc gia mà quân đội nắm quyền kiểm soát này được coi là một hành động chống lại mong muốn của các đối tác phương Tây.

Tuy nhiên, ASEAN đã đưa ra một quyết định tập thể, được xem như là một sự “đầu tư cho tương lai” ở một quốc gia liên kết hai gã khổng lồ kinh tế mới nổi của châu Á là Trung Quốc và Ấn Độ. Trước khi chính phủ của ông U Thein Sein bắt đầu tiến hành cải cách trong giai đoạn 2011 - 2012, ASEAN đã chịu áp lực từ hầu hết các đối tác do tình hình chính trị phức tạp ở Myanmar, nhưng ASEAN vẫn ủng hộ Myanmar trong lộ trình cải cách của mình.

ASEAN đã chung tay góp sức với Myanmar khi cơn bão Nargis đổ xuống vùng đồng bằng Ayeyarwady vào đầu tháng 5 năm 2008. Gần 140.000 người chết vì triều cường và lũ lụt dữ dội trong nhiều tuần lễ nhưng quốc gia này vẫn từ chối viện trợ quốc tế. ASEAN đã đàm phán mở cửa với chính quyền Myanmar và thuyết phục thế giới chấm dứt mọi lệnh trừng phạt đối với Myanmar để bảo vệ người dân Myanmar khỏi bệnh tật và nạn đói, khôi phục lại đồng bằng bị tàn phá. Trong đó, ASEAN dẫn đầu và tham gia vào nỗ lực tái thiết trong hai năm rưỡi. Đối với nhiều nhà quan sát, cam kết nhân đạo của ASEAN đã góp phần tạo ra sự tin tưởng đối với Myanmar, nhất là sau cuộc bầu cử năm 2010.

Các quốc gia thành viên lâu năm có tiềm năng hưởng lợi rất lớn từ tăng trưởng kinh tế của Myanmar, vì đây là quốc gia giàu tài nguyên, có thị trường tiềm năng của hơn 50 triệu người tiêu dùng. Nhưng để Myanmar có được sự tin tưởng của các đối tác kinh tế từ ASEAN và các nước khác thì đòi hỏi Myanmar phải thống nhất dân tộchiệu quả, có cơ cấu chính trị bao quát, tăng mức độ hiệu quả và mức độ minh bạch trong quản lý kinh tế. Myanmar cũng cần sự ổn định chính sách, pháp lý và những chương trình cải cách đáng tin cậy để thu hút đầu tư nước ngoài nếu muốn đi cùng một lộ trình phát triển kinh tế tương tự với các nước thành viên ASEAN.

Vị trí chiến lược của Myanmar là nằm giữa hai nước láng giềng khổng lồ tạo cơ hội chiến lược cho phần còn lại của ASEAN. Nếu Myanmar thực hiện tốt, sự kết nối của Myanmar – Trung Quốc - Ấn Độ sẽ tăng cường chiến lược địa lý và lợi thế kinh tế.

Sự thành công của Myanmar trong vai trò cân bằng này cũng sẽ góp phần vào thành công về kinh tế và chính trị của ASEAN trong việc khai thác sự năng động của hai nền kinh tế lớn nhất thế giới. Trong bối cảnh này, Myanmar sẽ là mặt trận đầu tiên của ASEAN trong các thỏa thuận nhạy cảm với các nước láng giềng khổng lồ này.

Myanmar sẽ vẫn tiếp tục là “sự đầu tư trong tương lai" của ASEAN. Triển vọng của khoản đầu tư này thực sự rất đáng khích lệ nhưng chỉ có Myanmar mới có thể biến khoản đầu tư đó thành thắng lợi của cả Myanmar lẫn ASEAN.

Nguồn: Theo frontiermyanmar.net – TN

Từ khóa: ASEAN, những thách thức, phía trước