Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) đã không thành công trong việc đàm phán các quy định mới để điều chỉnh việc các nước thành viên sử dụng các chính sách thương mại phân biệt đối xử. Báo cáo Thương mại Toàn cầu cho thấy các biện pháp thương mại méo mó đã gia tăng đều đặn trong thập kỷ qua. Sự bất lực của WTO đã khiến cho các nước thành viên quay sang các cơ chế hợp tác thương mại song phương và khu vực nhằm thay thế.

Chính quyền Trump đã đối đầu với WTO bằng một loạt hành động thương mại đơn phương, bao gồm phát động chiến tranh thương mại với Trung Quốc và viện dẫn “an ninh quốc gia” để biện minh cho các biện pháp bảo hộ chống lại các nước đồng minh. Việc thu hồi các biện pháp thương mại đơn phương đã có hiệu lực này - đặc biệt là tất cả các biện pháp viện dẫn lý do “an ninh quốc gia” theo Điều 232 - và tham gia vào các sáng kiến ​​nhằm tạo thuận lợi cho thương mại đối với thiết bị bảo hộ và sản phẩm y tế, bao gồm cả vắc xin COVID-19, là những biện pháp cần thiết trước mắt để vực dậy WTO.

Hoa Kỳ đã chỉ trích WTO về nhiều vấn đề, như cơ chế giải quyết tranh chấp, việc nhiều thành viên WTO không đáp ứng các nghĩa vụ thông báo, và việc các điều khoản của WTO cho phép các nền kinh tế mới nổi và lớn tự xác định là nền kinh tế đang phát triển. Những lời than phiền này đã tồn tại từ lâu.

Chính quyền Trump đã chặn đứng việc bổ nhiệm thẩm phán cho Cơ quan Phúc thẩm của WTO, dẫn đến việc cơ quan này mất khả năng hoạt động từ cuối năm 2019. Điều này đã ngăn cản việc thông qua các báo cáo giải quyết tranh chấp do các ban hội thẩm của WTO đưa ra. Chính quyền Biden nên đảo ngược cách tiếp cận của Trump, đồng thời bắt tay với các nước khác để cải cách WTO.

Cơ chế ra quyết định dựa trên nguyên tắc đồng thuận và phương thức quản trị theo hướng “nước lớn dẫn dắt” đã làm giảm hiệu quả của WTO. Mặc dù các phương thức làm việc trên là phù hợp để thông qua các kết quả đàm phán, nhưng chúng cản trở việc thảo luận các vấn đề mới và đã bị các thành viên lạm dụng để cản trở hoạt động hàng ngày của các cơ quan WTO. Ví dụ đáng chú ý nhất gần đây là vụ việc ngăn chặn bổ nhiệm tân tổng giám đốc cho WTO. Điều này cũng hạn chế khả năng của Ban Thư ký WTO trong việc cung cấp thông tin và phân tích theo sáng kiến ​​riêng của mình để hỗ trợ các thành viên WTO đạt được sự hiểu biết chung về các vấn đề đang tranh cãi giữa các nước thành viên.

Nhiều thành viên WTO đang chuyển hướng sang đàm phán theo các nhóm nhỏ trong khuôn khổ WTO để đối phó với sự lạm dụng nguyên tắc đồng thuận ngày càng tăng này. Năm 2017, một nhóm các nước đã khởi động các cuộc đàm phán nhằm xác định các thông lệ tốt và các quy tắc mới trong bốn lĩnh vực - thương mại điện tử, tạo thuận lợi đầu tư, quy định dịch vụ trong nước và hỗ trợ khả năng hưởng lợi từ thương mại của các doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa. Đây là một diễn biến tích cực.

Mặc dù phương pháp làm việc theo nhóm như trên không phải là thuốc chữa bách bệnh, nhưng nó cung cấp một cơ chế để các cường quốc thương mại lớn hợp tác mà không cần tham gia vào các cuộc đàm phán hiệp định thương mại. Tổng thống mới đắc cử Mỹ Joe Biden đã nói rõ lập trường của mình là các thỏa thuận thương mại mới sẽ không phải là ưu tiên trước mắt của chính quyền ông, phù hợp với động lực chính trị trong nước và nhu cầu đối phó với đại dịch. Đàm phán đa phương theo lĩnh vực (về các chính sách đã dẫn đến những căng thẳng thương mại hiện nay) sẽ cung cấp một phương tiện để Hoa Kỳ vẫn tham gia có ý nghĩa với các cường quốc thương mại lớn khác mà không phải đụng chạm đến nền kinh tế chính trị trong nước đầy căng thẳng giống như khi đàm phán hiệp định thương mại.

Chương trình nghị sự chính sách mà nhóm các nước đang thảo luận với nhau có phạm vi rất rộng lớn. Các vấn đề nổi bật trong số đó bao gồm: các quy định mới về việc sử dụng các chính sách công nghiệp kiêm trợ cấp thuế, đánh thuế các dịch vụ kỹ thuật số, quy định về quyền riêng tư của dữ liệu, yêu cầu nội địa hóa và sử dụng chính sách thương mại trong nỗ lực giảm cường độ phát thải carbon. Mặc dù chính quyền Biden có thể sẽ tiếp tục nhìn WTO qua ‘lăng kính Trung Quốc’, nhưng điều quan trọng là phải nhận ra rằng nhu cầu hợp tác quốc tế và các thỏa thuận mới rộng lớn hơn nhiều.

Sự tham gia mang tính xây dựng của Hoa Kỳ trong các nỗ lực đa phương nhằm giải quyết các vấn đề thực chất trong khuôn khổ của WTO sẽ giúp thiết lập lại khả năng phục vụ của tổ chức này. WTO còn rất nhiều nhiệm vụ phải thực hiện, bao gồm các cuộc đàm phán đang diễn ra về quy định thương mại điện tử và dịch vụ nội địa, ký kết Thỏa thuận hàng hóa môi trường và tái khởi động đàm phán về thỏa thuận thương mại dịch vụ.

Nền tảng cho hợp tác sẽ được tăng cường khi bốn lĩnh vực sau đây được cải cách.

Thứ nhất, chính quyền Biden nên ưu tiên dẫn dắt quá trình cải cách hệ thống giải quyết tranh chấp của WTO. Việc soạn thảo một hiệp định giải quyết khủng hoảng và tăng cường chức năng giải quyết tranh chấp là rất quan trọng đối với WTO lúc này.

Thứ hai, Ban Thư ký nên chủ động tổng hợp thông tin thay vì dựa chủ yếu vào các báo cáo từ các nước thành viên, bao gồm cả các chính sách WTO không quy định hoặc chỉ đề cập một phần. Việc cung cấp cho Ban Thư ký WTO thẩm quyền sử dụng dữ liệu này để phân tích tác động lan tỏa ra quốc tế bằng cách hợp tác với các tổ chức quốc tế khác sẽ giúp các thành viên WTO xác định các ưu tiên cho việc xây dựng quy tắc mới.

Thứ ba, hợp tác đòi hỏi sự hiểu biết chung về các vấn đề và các lựa chọn để giải quyết các tác động của chính sách quốc gia. Cần có hành động hỗ trợ việc thảo luận trong các cơ quan của WTO, được thông báo bởi các bên liên quan và các cơ quan quản lý quốc gia thích hợp, để củng cố nền tảng cho sự hợp tác.

Thứ tư, một quy tắc ứng xử ràng buộc đối với các bên ký kết các hiệp định đa phương mở mới là cần thiết để thiết lập các nguyên tắc mà họ phải tuân thủ để đảm bảo sự tương thích của họ với WTO.

Liệu các bên có đủ động cơ chính trị để theo đuổi một chương trình cải cách như vậy hay không vẫn là một câu hỏi mở. Điều rõ ràng là chính quyền Trump đã thất bại trong việc giải quyết các lo ngại của Mỹ và các nước khác, và cho thấy rằng cách tiếp cận song phương là không hiệu quả. Cam kết đa phương trong WTO mang lại cơ hội cho Hoa Kỳ quay trở lại vai trò lãnh đạo để duy trì một nền kinh tế thế giới mở, dựa trên luật lệ.

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: WTO, cải cách, giải quyết khủng hoảng, tranh chấp, xây dựng quy tắc mới, nền tảng cho sự hợp tác