Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Khi Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) thành lập vào năm 1995, cộng đồng quốc tế kỳ vọng đây sẽ là sân chơi công bằng, mở ra cơ hội phát triển bình đẳng cho tất cả quốc gia, bất kể giàu hay nghèo. Tuy nhiên, sau gần ba thập kỷ, chính những quy định tưởng chừng rất công bằng ấy đang trở thành rào cản vô hình ngăn cản các nước đang phát triển tái hiện thành công mà phương Tây từng đạt được trong quá khứ.

Đáng chú ý là khi Trung Quốc tận dụng khéo léo các kẽ hở của hệ thống WTO để vươn lên, Mỹ và các nước phương Tây lại bắt đầu muốn thay đổi luật chơi theo hướng có lợi hơn cho chính họ.

Thực chất, WTO vốn được xây dựng trên nền tảng của Hiệp định chung về thuế quan và thương mại (GATT), với mục tiêu giảm thuế quan, loại bỏ rào cản kỹ thuật và thúc đẩy cạnh tranh công bằng. Nhưng điều ít ai nhắc đến là các luật lệ quan trọng nhất của WTO đều được thiết kế bởi những quốc gia đã hoàn tất quá trình phát triển, đặc biệt là Mỹ, châu Âu và Nhật Bản. Vì vậy, hệ thống này nghiêng về bảo vệ các lợi ích về công nghệ, thương hiệu, sở hữu trí tuệ và các chuỗi giá trị mà các nước giàu đang nắm giữ.

Lịch sử cho thấy, các nước phương Tây từng áp dụng các biện pháp bảo hộ mạnh mẽ để nuôi dưỡng ngành công nghiệp non trẻ, sao chép công nghệ và trợ cấp hào phóng cho doanh nghiệp trong nước. Nhưng hiện tại, các chiến lược tương tự lại bị WTO hạn chế hoặc cấm hoàn toàn, gây khó khăn lớn cho các nước đang phát triển. Điển hình là Hiệp định TRIPS về quyền sở hữu trí tuệ bắt buộc các nước nghèo phải bảo vệ bằng sáng chế tới 20 năm, tạo ra rào cản rất lớn khiến họ khó tiếp cận hay sao chép các công nghệ hiện đại, thuốc men và phần mềm thiết yếu. Đồng thời, các điều khoản chống trợ cấp khiến mọi nỗ lực bảo hộ ngành công nghiệp nội địa đều dễ dàng bị quy kết vi phạm quy định cạnh tranh quốc tế.

Trong bối cảnh đó, Trung Quốc nổi lên như một ngoại lệ thành công. Gia nhập WTO từ năm 2001, nước này không chỉ cam kết mở cửa nền kinh tế mà còn khéo léo xây dựng một hệ thống "bảo hộ thông minh" vô cùng tinh vi. Thông qua các quy định kỹ thuật, tiêu chuẩn khắt khe, luật an ninh mạng, chính sách ép buộc chuyển giao công nghệ thông qua liên doanh với các công ty nước ngoài, và đặc biệt là sự can thiệp mạnh mẽ của nhà nước vào các lĩnh vực nghiên cứu phát triển, vốn vay và chuỗi cung ứng, Trung Quốc nhanh chóng trở thành công xưởng sản xuất lớn nhất thế giới. Đây là điều mà các quốc gia đang phát triển khác, dù cùng gia nhập WTO, chưa từng làm được.

Trước sự vươn lên nhanh chóng của Trung Quốc, Mỹ đã phản ứng mạnh mẽ. Cả hai chính quyền Trump và Biden đều công khai đặt dấu hỏi về tính phù hợp của WTO trong bối cảnh mới, đồng thời cáo buộc Trung Quốc chơi không đúng luật. Mỹ bắt đầu thay đổi mô hình công nghiệp của mình bằng những biện pháp bảo hộ tương tự những gì họ từng chỉ trích ở các nước khác. Điều này thể hiện rõ qua đạo luật CHIPS Act với hơn 50 tỷ USD trợ cấp ngành bán dẫn, hay Inflation Reduction Act khuyến khích mạnh mẽ sản xuất xe điện, năng lượng tái tạo, đồng thời chuyển chuỗi cung ứng khỏi Trung Quốc theo chiến lược "friend-shoring", "de-risking".

Gần đây, tổng thống Donald Trump một lần nữa gây xáo trộn hệ thống thương mại toàn cầu khi áp dụng các biện pháp thuế quan đối ứng nhằm hạn chế mạnh mẽ lượng hàng hóa nhập khẩu vào Mỹ, đặc biệt nhắm vào Trung Quốc. Chính sách này không chỉ nhằm bảo vệ các ngành công nghiệp nội địa Mỹ khỏi sự cạnh tranh gay gắt từ Trung Quốc, mà còn gửi đi thông điệp rõ ràng về quan điểm cứng rắn hơn trong thương mại quốc tế.

Vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở việc luật chơi là gì, mà là ai được phép áp dụng luật nào. Các quốc gia phương Tây trước đây từng bảo hộ để phát triển, nhưng sau khi đạt được thành công, họ lại xây dựng WTO không trực tiếp nhưng gián tiếp ngăn chặn những nước khác thực hiện điều tương tự. Khi Trung Quốc vươn lên nhờ tận dụng linh hoạt các luật lệ, các nước phương Tây lập tức tìm cách điều chỉnh luật chơi toàn cầu để bảo vệ lợi ích của họ.

Nhìn chung, WTO vẫn là một tổ chức hết sức cần thiết cho thương mại quốc tế, nhưng hệ thống này phải cải cách sâu rộng hơn nữa để thật sự công bằng. WTO cần linh hoạt hơn trong vấn đề chuyển giao công nghệ, cho phép bảo hộ có điều kiện theo một lộ trình rõ ràng, và quan trọng nhất, phải tạo ra không gian để các nước nghèo xây dựng doanh nghiệp nội địa có năng lực cạnh tranh toàn cầu. Nếu không, WTO sẽ mãi chỉ là nơi người giàu đặt luật, người nghèo tham gia để "chơi cho vui", còn người khôn ngoan "chơi giữa các kẽ hở" thì nhanh chóng bị cô lập.

Nguồn: 24Money

Từ khoá: WTO, Donald Trump, thuế quan