Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Khi Indonesia đảm nhận chức chủ tịch ASEAN vào năm nay, Tổng thống Joko “Jokowi” Widodo đã nhấn mạnh tầm quan trọng của ASEAN với vai trò là mỏ neo cho sự ổn định toàn cầu và cảnh báo việc khối này bị lợi dụng làm đại diện cho bất kỳ cường quốc nào. Ông nhấn mạnh “ASEAN không nên để các động lực địa chính trị hiện tại biến thành một cuộc chiến tranh lạnh mới trong khu vực của chúng ta”.

Khi Indonesia tổ chức Hội nghị cấp cao ASEAN đầu tiên của năm vào tháng tới, một lần nữa người ta sẽ nhắc lại rằng thành công của nước này với tư cách là chủ tịch ASEAN sẽ được quyết định bởi cách nước này quản lý chiến lược cạnh tranh trong khu vực và những thách thức trong khối như Myanmar.

Trong bối cảnh khu vực ngày càng được coi là một đấu trường cạnh tranh giữa các cường quốc lớn như đã nêu trong Báo cáo Khảo sát Tình trạng của Đông Nam Á 2023, ASEAN không phải là không có các lựa chọn của mình. Để đối phó với sự cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa Mỹ và Trung Quốc, báo cáo đã chỉ ra rằng khu vực ủng hộ lựa chọn tăng cường khả năng phục hồi và đoàn kết của ASEAN để chống lại áp lực từ hai cường quốc (45,5% số người được hỏi).

Một tỷ lệ nhỏ hơn những người được hỏi cảm thấy rằng ASEAN nên tiếp tục lập trường không đứng về phía hai cường quốc lớn (30,5%) hoặc tìm kiếm “các bên thứ ba” (như Liên minh Châu Âu, Nhật Bản, Ấn Độ, Úc hoặc Vương quốc Anh) để mở rộng không gian chiến lược và các lựa chọn (18,1%).

Những phát hiện như vậy dường như chỉ ra rằng những người được hỏi ở Đông Nam Á mong muốn ASEAN thực hiện quyền tự quyết của mình và đóng một vai trò lớn hơn trong khu vực. Bản thân ASEAN có thể đưa ra một hướng hành động thay thế để tránh việc ‘lựa chọn nhị phân’. Điều này vượt xa vị trí trên thực tế của ASEAN với tư cách là cầu nối hoặc vùng đệm địa chiến lược giữa Mỹ, Trung Quốc và các cường quốc lớn khác.

ASEAN có thể có vị thế lớn hơn ngoài vai trò là một liên kết hoặc người triệu tập các cuộc họp. Ngoại trưởng Úc Penny Wong trong một phiên họp câu lạc bộ báo chí quốc gia ở Canberra đã nhấn mạnh rằng các cường quốc tầm trung như Úc và Đông Nam Á có cơ quan để tạo ra một khu vực hòa bình.

Điều đó có nghĩa là tự bản thân ASEAN có thể cố gắng trở thành một cường quốc chống lại sự thù địch và cạnh tranh của các cường quốc lớn, đảm bảo rằng quỹ đạo của khu vực phụ thuộc nhiều hơn vào hành động của chính khối này, thay vì hành động của các cường quốc. Để điều đó xảy ra, ASEAN sẽ cần tận dụng các sáng kiến ​​hoặc hành động của chính mình để củng cố khối và các mối quan hệ với các đối tác bên ngoài dựa trên giá trị và vấn đề riêng của họ thay vì thông qua lăng kính cạnh tranh của các cường quốc lớn.

Bất chấp vô số lợi ích quốc gia và mức độ liên kết khác nhau giữa các quốc gia thành viên, ASEAN với tư cách là một tổ chức đã tránh xa việc ra quyết định dựa trên hệ tư tưởng và các quan điểm cực đoan. Khối này nên tiếp tục tạo ra một trật tự khu vực hợp tác được xây dựng trên nền văn hóa của chủ nghĩa thực dụng và sự thỏa hiệp như Kishore Mahbubani đã nhận xét.

ASEAN có thể tập trung vào ba khía cạnh chính để tăng cường sự phù hợp của mình trong bối cảnh cạnh tranh và thù địch.

Thứ nhất, ASEAN cần tiếp tục phát huy các văn kiện đa phương như Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC) để nêu bật tầm quan trọng của các nguyên tắc phổ thông như từ bỏ sử dụng vũ lực và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình – nguyên tắc đang bị xói mòn sau cuộc xâm lược Ukraine của Nga và áp lực quân sự ngày càng tăng của Trung Quốc ở eo biển Đài Loan. Việc Ukraine gia nhập TAC vào tháng 11 năm ngoái đã nâng cao hình ảnh của ASEAN với tư cách là người thúc đẩy hòa bình và sẽ khuyến khích nhiều bên tham gia hiệp ước.

Tương tự, Hiệp ước Khu vực Đông Nam Á không có vũ khí hạt nhân (SEANWFZ) phản ánh cam kết của ASEAN trong việc duy trì Đông Nam Á như một khu vực không có vũ khí hạt nhân và các loại vũ khí hủy diệt hàng loạt khác. ASEAN đang khuyến khích năm quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân chính thức (Trung Quốc, Pháp, Nga, Vương quốc Anh và Mỹ) ký vào nghị định thư của hiệp ước nhằm đưa ra các đảm bảo an ninh ràng buộc về mặt pháp lý không sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ khí hạt nhân chống lại các thành viên ASEAN.

Điều này có thể chứng tỏ là một thách thức khi xem xét các mối đe dọa hạt nhân ngày càng tăng. Tuy nhiên, Trung Quốc đã thể hiện sự sẵn sàng ký hiệp ước và có thể làm gương cho các nước khác noi theo.

Thứ hai, ASEAN cần tận dụng nhiều hơn cơ chế do các nhà lãnh đạo đứng đầu như Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS) để thúc đẩy đối thoại mang tính xây dựng và hợp tác thiết thực hơn trong các vấn đề mới nổi như an ninh lương thực và năng lượng. Vai trò lãnh đạo mạnh mẽ hơn của ASEAN trong EAS sẽ giúp quản lý sự chia rẽ giữa các cường quốc lớn bao gồm Trung Quốc, Nga và Mỹ. Các cơ chế thương mại do ASEAN dẫn dắt như Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) cũng có thể được sử dụng để thúc đẩy các mối liên kết lớn hơn giữa các cường quốc lớn và các nước ASEAN. Việc khuyến khích nhiều bên ngoài khối tham gia hiệp định sẽ củng cố hệ thống thương mại đa phương và thúc đẩy nhiều mạng lưới khó có thể tách rời.

Thứ ba, ASEAN cần hỗ trợ Indonesia nhiều hơn nữa trong việc triển khai Tầm nhìn ASEAN về Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương (AOIP). Trong khi hầu hết các chiến lược Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương (bao gồm cả các nước Quad) nhằm chống lại Trung Quốc, AOIP thúc đẩy hợp tác toàn diện và nhận được sự hỗ trợ của Trung Quốc và Nga. Kế hoạch của Indonesia tổ chức Diễn đàn Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương vào tháng 9 năm nay sẽ giúp xác định các dự án và hoạt động cụ thể giữa các đối tác của ASEAN về an ninh hàng hải, kết nối, phát triển bền vững và hợp tác kinh tế.

Vì Indonesia gần như đã đi được nửa chặng đường trong nhiệm kỳ chủ tịch của mình, nên họ sắp hết thời gian để đạt được danh sách dài các ưu tiên của mình. Điều này bao gồm tăng cường năng lực và hiệu quả thể chế của ASEAN trong việc giải quyết các thách thức toàn cầu đang gia tăng cũng như định vị ASEAN đóng vai trò hàng đầu trong khu vực. Vài tháng tới sẽ cho biết liệu các ý tưởng và khả năng lãnh đạo của Indonesia có đủ để hồi sinh ASEAN và đưa nó lên một tầm cao mới hay không.

Nguồn: The Jakarta Post

Từ khóa: ASEAN, Indonesia.