Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Các khoản viện trợ từ Mỹ hoặc Trung Quốc hỗ trợ các nước ASEAN giảm bớt gánh nặng nợ nần sẽ buộc các nước phải đưa ra lựa chọn cuối cùng sẽ về phe nào.

Tác giả: Takashi Shiraishi từng là Chủ tịch Viện Nghiên cứu chính sách quốc gia Nhật Bản giai đoạn 2011 – 2017

Trong số nhiều câu hỏi được đặt ra bởi Ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo trong bài phát biểu gần đây tuyên bố chấm dứt “sự hợp tác mù quáng” của Mỹ với Bắc Kinh, có một câu hỏi vẫn chưa được trả lời. Đó là sự thù địch đang leo thang giữa Mỹ và Trung Quốc sẽ có tác động như thế nào đến khu vực Ấn Độ - Thái Bình Dương, và đặc biệt là đến mười nước thành viên Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN).

Với tất cả các quốc gia trong khu vực – kể cả những nước được xác định là đồng minh của Mỹ - đang cố gắng đạt cùng lúc hai mục tiêu là an ninh quốc gia và phát triển kinh tế, thật sai lầm khi tin rằng mối thù địch leo thang Mỹ-Trung sẽ buộc các nước trong khu vực Ấn Độ - Thái Bình Dương phải lựa chọn một trong hai phe.

Một mặt, hệ thống an ninh do Mỹ dẫn dắt đã hậu thuẫn cho hòa bình và ổn định của khu vực. Mặt khác, kinh tế Trung Quốc phát triển giúp đảm bảo an ninh kinh tế cho các nước trong khu vực, thông qua việc cung cấp một thị trường rộng lớn và là một nguồn cung vốn đầu tư quan trọng cho khu vực.

Nhật Bản và Úc, hai đồng minh nổi bật nhất của Mỹ tại khu vực, vẫn theo sát Washington trong các vấn đề quốc phòng, công nghệ và viễn thông. Hàn Quốc, ngược lại, làm theo cách riêng của mình, thậm chí né tránh nhắc đến khái niệm Ấn Độ - Thái Bình Dương mở cửa và tự do.

Chính sách ngoại giao của các nước trong khối ASEAN còn nhiều sắc thái hơn vì mỗi nước đều nỗ lực duy trì sự độc lập cho mình. Các nước ASEAN vừa muốn nắm bắt cơ hội từ Trung Quốc để phát triển kinh tế, nhưng cũng vừa muốn bảo đảm chính trị và an ninh nhờ vào mối quan hệ với Hoa Kỳ.

Có 3 nguyên nhân lí giải cho sự phân hóa này trong ASEAN. Yếu tố đầu tiên chính là vị trí địa lý của nước đó trong hệ thống an ninh khu vực: nước thành viên đó có tranh chấp lãnh thổ với Trung Quốc tại Biển Đông hay không, và nước đó có chấp nhận hệ thống an ninh do Mỹ dẫn dắt hay muốn xây dựng chính sách an ninh quốc gia riêng. Thứ hai là mức độ gắn kết của mỗi nước với kinh tế khu vực và toàn cầu, và mức độ phụ thuộc kinh tế của nước đó với Trung Quốc. Thứ ba là nước đó sự chuyển đổi quyền lực giữa các nhóm tinh hoa hay không.

Trong số 5 nước có đường biên giới giáp biển phụ thuộc vào hệ thống an ninh của Mỹ để bảo đảm an ninh là Brunei, Malaysia, Philippines, Indonesia và Singapore, có đến 4 nước đang tranh chấp với Trung Quốc hoặc về lãnh thổ, hoặc về việc tiếp cận khu vực đặc quyền kinh tế. Tất cả năm nước trên đều hội nhập chặt chẽ với kinh tế toàn cầu và đều có sự thay đổi quyền lực của giới tinh hoa – điều này gây khó khăn cho Trung Quốc trong việc hình thành một liên minh kinh tế chính trị lâu bền để có thể định hình lại tình hình kinh tế chính trị ở các nước này.

Việt Nam – quốc gia một Đảng không thể phụ thuộc vào Mỹ trong vấn đề an ninh, tuy nhiên lại đang có tranh chấp lãnh thổ với Trung Quốc và lo lắng về việc trở nên quá phụ thuộc vào Bắc Kinh về kinh tế. Điều này giải thích tại sao Việt Nam hợp tác thận trọng với Mỹ trong vấn đề an ninh, và nỗ lực tăng cường hợp tác an ninh với Nga, Ấn Độ, và Nhật Bản, cùng với việc tham gia vào CPTPP.

Thái Lan, ngược lại, là đồng minh của Mỹ và không có tranh chấp lãnh thổ với Trung Quốc. Nhờ vào môi trường quốc tế yên ổn và một nền kinh tế tham gia sâu vào các chuỗi cung ứng toàn cầu, Thái Lan có thể tận hưởng miếng bánh của mình. Ba nước không giáp biển còn lại của ASEAN là Lào, Campuchia và Myanmar cũng không có tranh chấp lãnh thổ với Trung Quốc, nhưng lại có một chế độ nơi giới tinh hoa chính trị và tinh hoa doanh nghiệp gần như phụ thuộc hoàn toàn vào Trung Quốc.

Điểm chung của tất cả các nước trong ASEAN đó là thách thức trong việc đáp ứng kỳ vọng của người dân.

Về điểm này, các nước lớn trong ASEAN đã làm rất tốt trong những năm 2010, với GDP bình quân đầu người tăng 23% ở Singapore, tăng 29% ở Thái Lan, tăng 36% ở Malaysia, 42% ở Philippine, 46% ở Indonesia và 56% ở Việt Nam.

Khi tiêu chuẩn sống được cải thiện, người dân theo lẽ tự nhiên sẽ kỳ vọng một cuộc sống thậm chí tốt hơn trong những năm sắp tới. Cho dù là chế độ dân chủ hay độc tài, chính phủ các nước trên đều có được sự ủng hộ thông qua kết quả kinh tế. Những gì mà cuộc đối đầu leo thang Mỹ - Trung gây ra đó chính là khiến các nước ASEAN trên gặp khó khăn hơn trong việc phát triển các chính sách ngoại giao của mình. Khủng hoảng COVID-19 đang thay đổi kỳ vọng của người dân, bởi vì giờ đây họ trông chờ chính phủ không chỉ là cải thiện đời sống, mà còn là bảo vệ mạng sống của họ.

Mặc dù một số nước ASEAN như Việt Nam, Thái Lan và Malaysia đã thành công trong việc kiểm soát dịch bệnh và các nước còn lại như Indonesia và Philippines vẫn đang vật lộn, điều đáng lo ngại hơn đó là các hệ lụy kinh tế lâu dài. Sự gián đoạn đột ngột của kinh tế toàn cầu đã khiến cầu hàng hóa và dịch vụ giảm sâu, và mở đường cho suy thoái kinh tế lan rộng trên toàn khu vực.

Trước mắt, các nước ASEAN đang tập trung chăm lo sức khỏe cộng động, giảm thiểu thiệt hại kinh tế và tăng vay nợ để phục hồi tăng trưởng. Nhưng nhìn xa hơn, phần lớn các nước ASEAN chắc chắn sẽ phải gánh một gánh nặng tài chính thậm chí còn lớn hơn, bắt nguồn từ việc giảm thuế cho doanh nghiệp, tăng chi tiêu công và tăng vay nợ.

Ngập trong nợ, sa lầy trong suy thoái kinh tế kéo dài, và không thể hiện thực hóa ước muốn của người dân về một cuộc sống tốt đẹp hơn, các nước ASEAN đang đối mặt nguy cơ bị lật đổ chế độ. Nước nào trong ASEAN sẽ quay sang Trung Quốc, nước nào sẽ quay sang Mỹ và các nước đồng minh hoặc cả hai để cầu xin sự giúp đỡ về tài chính? Sự lựa chọn của các nước ASEAN sẽ làm thay đổi đáng kể tình hình quan hệ quốc tế tại Đông Nam Á trong những năm sắp tới.

Nguồn: Asia Nikkei

Từ khóa: Covid 19, khuấy động, quan hệ, ASEAN, Trung Quốc, Mỹ