Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Có được sự ủng hộ của Philippines để trở thành thành viên tại Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á (EAS) vào phút cuối là một bước đi khôn khéo của Canada, mở ra cánh cửa cơ hội cho sự hợp tác sâu sắc hơn giữa Canada và ASEAN.

Tham gia khai mạc Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á (EAS) là một sự khởi đầu thuận lợi cho Canada khi nối lại quan hệ với khu vực Đông Nam Á. Thủ tướng Justin Trudeau đã được mời tham dự một trong những diễn đàn có tầm ảnh hưởng trong khu vực, một kỳ tích không hề nhỏ đối với lãnh đạo của một quốc gia không thuộc châu Á. Canada cũng được các thành viên ASEAN khác ủng hộ trong Hội nghị tại Philippines – quốc gia chia sẻ các giá trị chung với Canada như theo đuổi nền dân chủ, ủng hộ thị trường tự do và tập trung tăng cường nữ quyền. Hơn nữa, Philippines có khoảng 1 triệu dân hiện đang sinh sống tại Canada. Chính mối dây ràng buộc giữa người với người là động lực mạnh mẽ, thúc đẩy thêm nữa mối quan hệ giữa Manila và Ottawa. Có được sự ủng hộ của Philippines để trở thành thành viên tại Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á vào phút chót là một bước đi khôn khéo của Canada, mở ra cánh cửa cơ hội cho sự hợp tác sâu sắc hơn giữa Canada và ASEAN.

Thế nhưng, Canada không nên vui mừng quá sớm với thành tựu bước đầu này. Manila đã mở ra cơ hội, nhưng để tận dụng hiệu quả cơ hội đó đòi hỏi Canada phải suy nghĩ thấu đáo hơn nữa và xúc tiến các bước đi ngoại giao cứng rắn và rõ ràng. Đã tiếp cận được EAS, Ottawa bây giờ cần phải nhanh chóng phát triển một chiến lược vững chắc với ASEAN, một chiến lược đi vào chiều sâu, không đơn giản chỉ là Canada “muốn tiến vào khu vực” và tìm kiếm các lợi ích chung hữu hình giữa 2 phía. Canada muốn đạt được gì từ tư cách thành viên tại EAS, và phải làm gì để đạt được mục tiêu đó? Đã đến lúc, Canada cần thay đổi chiến lược, từ “Canada muốn tiến vào ASEAN” sang “ASEAN: tiếp theo là gì?”

Canada quan tâm gì tại ASEAN

Chúng ta lần lượt trả lời 2 câu hỏi trên. Trước tiên, Canada quan tâm gì tại ASEAN và các tổ chức có liên quan đến ASEAN? Khi được hỏi về vấn đề này, ngài Trudeau trả lời, “Canada hết sức quan tâm đến việc tham gia vào các tổ chức đa phương, và EAS là một tổ chức quan trọng trong số đó”. Thủ tướng Canada đã nói đúng, nhưng chưa đủ. Tham gia EAS chưa phải là nền móng vững chắc cho một chính sách hay tại châu Á. Chủ nghĩa đa phương thực sự đã trở thành dấu son trong chính sách ngoại giao của Canada, là “từ khóa” không thể thiếu trong hầu hết những thành tựu đạt được của nước này trên sàn đấu quốc tế kể từ năm 1914. Ngay cả kết quả song phương hàng đầu của Ottawa, Hiệp định thương mại tự do với Hoa Kỳ, cuối cùng cũng chỉ là bước mở đường cho một phiên bản đa phương sau đó – Hiệp định khu vực NAFTA. Nhưng đến thế kỷ 20, chủ nghĩa đa phương lại có một mục đích rất rõ ràng: xây dựng và duy trì trật tự sau chiến tranh, lấy trọng tâm là việc mang lại ổn định kinh tế và chính trị cho các nước phương Tây sau thảm họa của hai cuộc chiến tranh thế giới. Đó là lý do căn bản nhất dẫn dắt Canada ủng hộ Liên Hiệp Quốc, NATA, WTO và IMF cùng các tổ chức khác trong hệ thống Bretton Woods. Trong bối cảnh của thế kỷ 20, chủ nghĩa đa phương đã đóng vai trò quan trọng, mang lại sự ổn định và đồng thuận ở phương Tây – khu vực đang bị chia rẻ sâu sắc.

Hoàn cảnh này có chút tương đồng với châu Á ở thế kỷ 21. Hơn nữa, tiếng tăm dẫu tốt đẹp của Canada cũng không quá nổi tiếng đến mức các quốc gia Đông Nam Á lấy đó làm lý do để Canada tham gia vào các tổ chức trong khu vực. Có thể đúng là châu Á cần Canada hơn, nhưng chắc chắn một điều, châu Á chưa hiểu gì nhiều về đất nước Bắc Mỹ này. Là một quốc gia ủng hộ chủ nghĩa đa phương chưa phải là một lý do đủ thuyết phục để Canada có thể tiến vào Đông Nam Á. Thay vào đó, Ottawa cần phải xác định các mục tiêu và so khớp chúng với mục tiêu của Đông Nam Á. Đó là việc rất quan trọng để truyền tải đích nhắm của Canada tại Đông Nam Á, và quan trọng hơn, là truyền tải thông điểm đến người dân ở chính đất nước lá phong này. Một bình luận đơn giản rằng EAS là “tổ chức an ninh khu vực có liên quan nhất mà Canada chưa phải là thành viên” có lẽ đủ để giúp Canada tiến vào khu vực, nhưng chưa đủ để đảm bảo một chỗ đứng lâu dài. Vì điều đó, Ottawa cần phải có một chiến lược rõ ràng và toàn diện hơn ở ASEAN.

Canada có thể đem lại gì cho ASEAN

Câu hỏi thứ hai là, Canada có thể đem lại những gì cho các nước ASEAN? Trong bối cảnh ở châu Á hiện nay, thành tích ghi nhận được của Canada trong vấn đề quyền công dân toàn cầu và vấn đề thương mại tự do và công bằng thông qua các tổ chức theo hệ Bretton Woods đã không đạt được dấu ấn nào to lớn. Singapore, Viet Nam, Thái Lan và Malaysia rất ít quan tâm về các thành tựu của Canada, như trận đánh tại đồi Vimy hay bãi biển Juno trong thế chiến. Quan trọng hơn cả, các nước này không quan tâm đến sức mạnh của NATO cũng như đóng góp của Canada trong liên minh này. Họ không được biết về quá trình gìn giữ hòa bình của Canada, và cũng không quan tâm về sự trồi sụt của quá trình đó. Chính sách ngoại giao của Canada mặc dù có sự ảnh hưởng ở châu Âu, hay thậm chí là châu Phi, nhưng vẫn chưa có được sự tín nhiệm ở Đông Nam Á. Trong bối cảnh đó, Canada sẽ phải suy nghĩ đột phá về những gì Canada có thể đem lại cho các đối tác mới tại Đông Nam Á, những nước đã có ấn tượng tốt nhưng chưa đầy đủ về Canada.

Trong chuyến viếng thăm ASEAN, Thủ tướng Trudeau cho chúng ta vài điều đáng suy ngẫm. Ngài nói với phóng viên là Canada là một quốc gia ở Thái Bình Dương với mong muốn được tham gia trên tinh thần xây dựng cho an ninh khu vực, quá trình phát triển, nhân quyền và kinh tế. Những điều ông Trudeau quan tâm liệu có trùng khớp với mục tiêu chính sách ngoại giao của ASEAN? Danh sách các mối quan tâm của Thủ tướng Canada chắc chắn rất toàn diện, nhưng lại khiến các nước ASEAN cảm thấy mâu thuẫn. Hiện nay, an ninh khu vực đang là ưu tiên số một của Đông Á, vì vậy, việc Trudeau đặt vấn đề này lên đầu danh sách đã là một cách tiếp cận khôn ngoan. Thật vậy, hầu hết các nước Đông Nam Á lo lắng về sự trổi dậy của Trung Quốc còn hơn cả vấn đề Bắc Triều tiên - quốc gia nằm ngoài mối quan tâm chính của khu vực. Hơn nữa, vấn đề an ninh và Bắc Triều Tiên là hai vấn đề khá phù hợp để hợp tác vì Canada và ASEAN có nhiều quan điểm tương đồng.

Mặt khác, việc Thủ tướng Canada đề cập nhân quyền không chỉ không phù hợp với người dân tại ASEAN mà còn có thể mâu thuẫn với cam kết về an ninh khu vực bên trên. Nhiều nước thành viên ASEAN xem toàn cầu hóa được dẫn dắt bởi nhân quyền là nguyên nhân làm trầm trọng thêm vấn đề chủ quyền quốc gia ở khắp nơi trên thế giới và đặc biệt là bản thân các nước ASEAN – một cộng động vững mạnh nhờ vào sự tôn trọng lẫn nhau, tính độc lập và sự đồng thuận. Các nước thành viên ASEAN luôn tự hào vì đã đẩy lùi được các cuộc chiến sắc tộc và cuộc chiến nắm quyền kiểm soát (proxy fight) đang bành trướng ở khắp nơi trên thế giới sau thời kỳ thuộc địa.

Dù tốt hay xấu, các nước ASEAN cho rằng thành công của họ là nhờ vào các cam kết về vấn đề biên giới sau thuộc địa và nhờ vào sự tôn trọng chủ quyền quốc gia của nhau. Độc lập, chủ quyền, thống nhất lãnh thổ và không can thiệp lẫn nhau là các điều khoản quan trọng trong Hiến chương ASEAN. Chương trình nhân quyền toàn cầu của phương Tây chỉ trích các nước ASEAN họp kín về vấn đề nhân quyền thay vì công khai. Trớ trêu là, Canada có phần nào liên quan ở đây. Ngày nay, sau 50 năm, quan chức Canada vẫn nổi đóa tại bài diễn thuyết “Vive le Québec libre” năm 1967 của Thủ tướng Pháp Charles de Gaulle’s. Tương tự, ở Đông Nam Á, tộc người thiểu số và quyền lợi của họ được xem là vấn đề nội bộ, vô cùng nhạy cảm. Các lãnh đạo nước ngoài được quyền nêu quan điểm nhưng phải dưới hình thức riêng tư và trên tình thần “mong muốn giúp đỡ” chứ không phải “làm suy yếu” sự quản lý của nhà nước. Nếu Canda muốn tiến vào Đông Nam Á, nước này cần khôn ngoan như người La Mã, tách bạch tính công – tư trong ngoại giao, suy nghĩ thận trọng và có kế hoạch.

So khớp mục tiêu chung giữa hai phía

Phát triển và cơ hội kinh tế sẽ là hai yếu tố trọng tâm dẫn đến thành công cho mối quan hệ giữa ASEAN và Canada. Trudeau và chính quyền của ông đã nhận ra được lợi ích của việc mở rộng thương mại thông qua diễn đàn mà có hơn một nửa nền kinh tế toàn cầu hiện diện. Thương mại tự do là nét đặc trưng của ASEAN nói riêng và Đông Á nói chung. Vì vậy, bất kỳ thành viên mới nào muốn gia nhập sẽ đều phải xem lại khả năng theo đuổi thương mại tự do của mình để phù hợp với khu vực. Thế nhưng, thái độ thờ ơ của Canada trong việc khôi phục lại TPP (mà nay có tên gọi mới là CPTPP) đã để lại nhiều dấu hỏi lớn cho chính sách của đất nước Bắc Mỹ này tại Đông Nam Á. Nếu Canada muốn tham gia sâu hơn vào khu vực, Canada cần phải so khớp các gia trị của mình với chương trình nghị sự về thương mại của khu vực, một cách rõ ràng và thuyết phục. Nói thế không có nghĩa là Canada bắt buộc phải ủng hộ CPTPP, một giải pháp thay thế khác cũng có thể phát huy tác dụng. Thế nhưng các nước thành viên ASEAN khó có khả năng chào đón Canada tham gia vào các diễn đàn lớn trong khu vực hay các cuộc thảo luận ngoại giao khi mà nước này có các phát ngôn mập mờ và dao động về tự do thương mại.

Là một tổ chức gồm nhiều quốc gia nhỏ trong một khu vực có tốc độ tăng trưởng chóng mặt, ASEAN không có đủ nguồn lực về ngoại giao để hợp tác với tất cả các nước. Ottawa cần phải chứng tỏ một cách đầy thuyết phục rằng Canada là trường hợp đáng để ASEAN bỏ ra thời gian và công sức. Bằng việc tiếp tục tham gia vào khu vực và tiến hành các hoạt động ngoại giao mạnh mẽ hơn, Canada có thể thực hiện được điều này. Và Ottawa nên đặt mục tiêu đó thành ưu tiên hàng đầu.

Người dân Canada nên suy nghĩ tích cực về những bước đi đầu tiên đã đạt được trong công cuộc thắt chặt quan hệ với ASEAN – một trong những tiểu khu vực năng động và có tầm ảnh hưởng nhất trên thế giới. Nhưng đồng thời, Canada cũng cần phải tỉnh táo nhìn nhận lại khối lượng công việc còn nằm ở phía trước. Tương lai mối quan hệ giữa Canada và ASEAN khó mà nói trước được, nhưng chắc chắn sẽ khá dễ dàng. Ngay lúc này đây, mối quan hệ đó vẫn còn là trang giấy trắng, với rất nhiều chỗ để hai bên vạch ra các lợi ích chung và viết nên một chiến lược chặt chẽ. Canada hãy tạm hoãn lại việc ăn mừng và bắt tay ngay vào xúc tiến các công tác phát triển chính sách và ngoại giao theo đúng thủ tục. Chúng ta cần phải nắm bắt thời cơ “Canada muốn tham gia vào ASEAN”, đừng để kết quả chỉ dừng lại ở bước đầu.

Tác giả: Nhà báo Kerry Lynn S. Nankivell. Quan điểm của bài bình luận trên đây là của riêng tác giả, không đại diện cho quan điểm của website.

Nguồn: Policy Options Politiques

Từ khóa: ASEAN, Canada, chiến lược, tham gia, Đông Á, kinh tế, phát triển